Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Disertacije, Broj 2

 

Rajna Dragićević (Beograd)

Tvorbena i semantička analiza prideva koji označavaju ljudske osobine u savremenom srpskom jeziku

(autoreferat o odbranjenoj doktorskoj disertaciji)

.Tvorbena i semantička analiza prideva koji označavaju ljudske osobine u savremenom srpskom jeziku tema je doktorske disertacije koju je mr Rajna Dragićević odbranila u oktobru 1999. godine na Filološkom fakultetu u Beogradu pred komisijom koju su sačinjavali dr D. Gortan-Premk, mentor, dr Ž. Stanojčić i dr M. Dešić. Cilj teze bio je da se na konkretnom jezičkom materijalu potvrdi ili opovrgne hipoteza o tome da iste semantičke zakonitosti upravljaju derivacijom i polisemijom i da se, još šire, tvorbi reči može pristupiti ne samo kao delu morfologije nego kao delu leksičke semantike.

U radu se analizira oko 450 prostih i izvedenih prideva koji označavaju ljudske osobine (u daljem tekstu – pridevi LjO). Svi obrađeni pridevi domaćeg su porekla. Nisu istražene složenice ni strani pridevi. Građa je ekscerpirana iz Rečnika srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika Srpske akademije nauka i umetnosti (u daljem tekstu – Rečnik SANU) i Rečnika srpskohrvatskoga književnog jezika Matice srpske (u daljem tekstu – Rečnik MS). Rad se sastoji iz dve celine. Prvu celinu čini tvorbena analiza, a drugu semantička analiza prideva LjO.

I. U delu rada posvećenom tvorbi pridevi se prvo dele na neonomatopejske i onomatopejske, a zatim na proste neizvedene, sekundandarno proste i izvedene. Podelom na onomatopejske i neonomatopejske naglašeno je da među pridevima ove tematske grupe, za razliku od mnogih drugih tematskih grupa, ima puno onomatopejskih leksema. Podaci pokazuju da je otprilike svaki četvrti pridev LjO po poreklu onomatopejski, isp., na primer, brbljav, vrljav, gegav, dundast, zvekast, kljakav, kmezav, praskav, džangrizav.

1. Cilj tvorbene analize prideva LjO bio je da se sa semantičko-tvorbenog aspekta ispita celo semantičko polje leksema kojima pripada tematska grupa prideva LjO. To znači da su u radu istražene zakonitosti tvorbenog potencijala ispitivanih leksema. Uočeno je i u tabelama predstavljeno da najveći broj prideva LjO predstavlja motivne reči za derivaciju sledećih tipova leksema: imenice ili imenicâ koje označavaju osobinu, imenice koja označava nosioca osobine muškog roda, imenice koja označava nosioca osobine ženskog roda, glagola kojim se označava sticanje, posedovanje ili intenzifikacija osobine, prideva subjektivne ocene i priloga. Ove lekseme uz motivne prideve LjO čine semantičko polje ljudskih osobina u srpskom jeziku. U radu se naročito instistira na tvorbenoj semantici, analizira se kako se značenje osobine iskazano pridevom prenosi u derivat. Posvećuje se pažnja tome da li se prenosi ceo njegov semantički sadržaj ili samo deo i kakav uticaj na značenje derivata ima tvorbeni formant, kao i derivacijom postignuta promena vrste reči.

Pored zaključka o postojanju sistemnosti u organizaciji derivacionog sistema pridevâ LjO, mogu se izdvojiti i sledeći zaključci koji su usko u vezi s temom:

2. Prosti pridevi su daleko tvorbeno produktivniji od izvedenih. Glagolima izvedenim od prostih prideva LjO označava se dobijanje, ispoljavanje ili pojačavanje osobine. Dubletnim pridevima koji imaju istu osnovu kao prosti pridevi LjO, ali i tvorbeni formant, postiže se novo značenje, eufemizirano značenje, intenzivirano značenje ili eksplicitnije značenje ljudske osobine. Prilozi postali od prideva LjO predstavljaju dobar primer za priloge kojima se više ili manje karakteriše vršilac radnje. Ako je prilog postao od prideva kojim se označava fizička osobina, onda on u rečenici određuje isključivo vršioca radnje (Ona namrgođeno sprema stan.), a ako je nastao od prideva koji označava duhovnu osobinu, onda se njime određuje i radnja i njen vršilac (Ona čilo sprema stan.).

3. Tipične vrednosti tvorbenih formanata izvedenih prideva LjO omogućile su da se u radu, sistemom binarnih opozicija, predstavi pet osnovnih značenjskih informacija koje tvorbeni formanti mogu uneti u izvedeni pridev LjO:

   

 

Kriterijum

+

tv. formanti kojima se u pridev unosi značenje opisano u prvoj koloni

tv. formanti koji ne unose u pridev značenje opisano u prvoj koloni

1. opskrbljenost

-it, -en, -iv, -an

-ak, -at, -ast, -ljiv, -av

2. karakteristična pojedinost

-at, -ast, -av

-ak, -en, -iv

3. sličnost

-ast, -en

-it/-ovit, -at, -ak, -iv/-ljiv

4. pridevi akcije (deverbativni)

-av, -an, -ljiv

-at, -ast, -en, -it/-ovit, -ak

5. subjektivna ocena

-av, -ast, -it/ -ovit

-an, -iv/-ljiv, -en

 

Pravi zaključak o izvedenim pridevima LjO može se doneti tek kroz njihovu međusobnu konfrontaciju i kroz poređenje funkcionalne i semantičke uloge formanata u njihovom oblikovanju.

Opskrbljenost. Nema naročite razlike u načinu na koji pridevi LjO označavaju opskrbljenost (isp. silovit, strahovit : strastven, tajanstven : prezriv, čežnjiv : dražestan, jadan). Pomalo se razlikuje samo formant -it/-ovit po tome što označava jači stepen ne samo opskrbljenosti, već i efekta koji ta opskrbljenost izaziva. Neutralnost formanata u pogledu načina na koji označavaju opskrbljenost proističe otuda što je ovo značenje osnovna semantička funkcija opisnih prideva. Zbog toga formantska sinonimija nije iznenađenje.

Karakteristična pojedinost. Ne postoji apsolutno poklapanje u načinu na koji formanti -at (glavat, nogat, plećat), -ast (žilast, plećast) i -av (kvrgav, čekinjav) određuju osobu po karakterističnoj pojedinosti. Formant -at je u tom pogledu sasvim neutralan. Značenje karakteristične pojedinosti je njegovo jedino značenje. Iako se ne vezuje za tvorbene osnove svih imenica koje označavaju delove tela, ovaj tvorbeni formant možemo smatrati tipičnim za tvorbu ove grupe opisnih prideva.

Formant -ast označava umanjen stepen osobine, što je naročito očigledno ako uporedimo prideve sa formantima -at:-ast ili -av:-ast, koji imaju iste motivne imenice: plećat – plećast, žilav – žilast, slinav – slinast. Ovi dubletni oblici i postoje zbog toga što se oblik na -ast saodnosi s oblikom na -at ili -av, umanjujući stepen izraženosti osobine iskazane pridevom na -at ili -av.

Tvorbeni formant -av je, izgleda, naknadno dobio pejorativnu konotaciju pod uticajem značenja motivnih reči. U svakom slučaju, kada bi postojao pridev plećav, on bi imao negativnu konotaciju. To znači da se ova konotacija osamostalila u odnosu na tvorbene osnove i vezala za formant -av, koji pejorativnost unosi i u prideve čije su tvorbene osnove semantički neutralne.

Sličnost. Formanti -ast (zmijast, ćurkast) i -en (vatren, leden) razlikuju se u ovoj svojoj semantičkoj funkciji samo po vezivanju za različite značenjske tipove motivnih reči. Formant -ast se često vezuje za motivne imenice koje označavaju nazive životinja ili (ređe) nekih drugih bića i pojava (đavo, vrag), dok se -en vezuje za motivne imenice sa gradivnim značenjem (vatra, vetar, led, oganj, plam). Analiza derivacionih sistema ovih prideva pokazala je da upravo ovi pridevi na -en o kojima govorimo predstavljaju motivne reči za prideve na -ast (vatrenast, ledenast, plamenast, svilenast). To nam pokazuje još jednu dimenziju odnosa –en: -ast. Pridevi na -ast i u ovoj binarnoj opoziciji predstavljaju derivate koji označavaju umanjeni stepen izraženosti osnovne osobine.

Sposobnost označavanja sličnosti pokazuju još neki pridevi sa drugačijim tvorbenim formantima (-(a)n: čudovištan, -av: rđav, šeprtljav).

Pridevi akcije. Izvedeni pridevi LjO mogu biti denominalnog, deadjektivnog i deverbativnog porekla. Međutim, pravu opoziciju čine denominalni prema deverbativnim. Deadjektivnim pridevima tvorbeni formant je oznaka subjektivne ocene. I dok je sistem denominalnih prideva LjO obimniji i semantički razuđeniji (sve se naše binarne opozicije uglavnom zasnivaju na semantici denominalnih prideva), sistem deverbativnih prideva je daleko manje obiman i semantički usmereniji. Naravno, svaki formant u tom sistemu ima određenu semantičku vrednost. Evo kako je mi vidimo.

Tvorbeni formanti -(a)n, -av i -ljiv su nosioci sistema deverbativnih prideva LjO. Zajednička karakteristika svih ovih prideva jeste da se njima određuju osobe po nekoj radnji. Ta radnja se stalno obavlja, tako da poprima kvalifikativnu vrednost, postaje osobina. Razlika je samo u tome što tu stalnost različito doživljavamo u zavisnosti od semantičke strukture formanta.

Formantom -ljiv grade se pridevi čije značenje podrazumeva frekventno vršenje radnje. Plačljiv je koji često plače. Srdljiv je koji se često srdi. Ali, plačljiv ne plače stalno, niti se srdljiv stalno srdi. Primeri pokazuju da se -ljiv češće vezuje za prideve koji označavaju duhovne osobine.

Pridevi izvedeni formantom -av podrazumevaju stalnost obavljanja radnje. Šantav nije koji često šanta, već koji šanta. Formant -av se češće koristi u tvorbi prideva koji označavaju fizičke osobine.

Tvorbeni formant -an je neutralan. On može biti u sinonimskom odnosu sa -ljiv ili sa -av, što zavisi od konkretnog prideva. Ostali tvorbeni formanti se, najčešće, koriste u tvorbi denominalnih prideva LjO.

Subjektivna ocena. Kada se govori o subjektivnoj oceni, obično se misli na određeni inventar deminutivno-hipokorističkih ili augmentativno-pejorativnih formanata koji se dodaju na tvorbene osnove motivnih reči da bismo tako dobili motivisane reči koje spadaju u istu vrstu reči kao motivne.

U ovom slučaju, međutim, govori se o formantima koji nisu tipični sufiksi subjektivne ocene. Osim toga, oni ne moraju da se dodaju samo na pridevsku tvorbenu osnovu da bi formirali pridev subjektivne ocene. I još jednu specifičnost ćemo navesti – njima unesena subjektivna ocena nije upadljiva. Ona spada u deo semantičkog sadržaja prideva, koji bi se mogao nazvati potencijalnom semom, finijom nijansom u značenju ili, prosto, ekspresivnošću. Čini se da bi istraživanja subjektivne ocene i derivatologije uopšte trebalo unapređivati i u tom pravcu – proučavati, dakle, semantičku informaciju koju tvorbeni formant unosi u reč a koja se ne odnosi na uplitanje novog referenta ili na neku gramatičku informaciju.

Tvorbeni formant -av unosi u značenje prideva pejorativnost, formant -it/-ovit unosi augmentativnost, a -ast – deminutivnost. Nijedan od, na prvi pogled, neutralnih formanata za tvorbu prideva LjO ne unosi hipokorističnost u značenje prideva. To se postiže samo nekim od formanata iz uobičajenog inventara sufiksa subjektivne ocene.

Formanti -(a)n, -(lj)iv i -en nemaju u svom značenju elemente ekspresije.

Možda bi se mogle navesti još neke opozicije na kojima se bazira sistem formanata za građenje prideva LjO. Recimo, moglo bi se govoriti o opozitnom odnosu između formanta -(a)n (kao najneutralnijeg i najtipičnijeg za prideve LjO) i formanta -it/-ovit (koji se obično javlja u onim pridevima koji predstavljaju varijante daleko frekventnijih prideva sa nekim drugim formantom). Međutim, čim se formant -it našao na listi tvorbenih formanata LjO, to ipak znači da on poseduje određenu produktivnost, a iz toga dalje sledi da i on polako zauzima svoje mesto u formantskoj hijerarhiji prideva LjO.

U delu rada posvećenom tvorbi, između ostalih, došlo se i do sledećih opšteteorijskih zaključaka koji nisu ili ne moraju biti direktno u vezi s pridevima LjO:

1. Vrednost tvorbenog formanta u nekoj kategoriji procenjuje se njegovom produktivnošću (frekventnošću) i njegovom tipičnošću u datoj kategoriji. Obično se u literaturi naglašava produktivnost tvorbenog formanta, pa se na osnovu ovog kruterijuma on vezuje za određenu kategoriju. Međutim, ima neproduktivnih tvorbenih formanata, koji se ipak vezuju za određenu kategoriju zbog svoje tipičnosti u njoj. U radu se o ovome govori u vezi sa vrednošću tvorbenih formanata za građenje imenica sa značenjem osobina deriviranih od prostih prideva LjO. Izveden je zaključak da su u toj kategoriji vodeći tvorbeni formanti: -ost, -oća, -ota i -ina. Frekventni su -ost i -oća, a manje frekventni -ota i -ina. Tipični su -ost i -ota, a manje tipični su -oća i -ina. Čini se da se kroz te dve ose preciznije sagledava vrednost tvorbenog formanta u nekoj kategoriji.

2. U radu je proširena kategorija imenica subjektivne ocene. Ovim imenicama se ne nazivaju samo one koje su izvedene od drugih imenica dodavanjem tzv. sufiksâ subjektivne ocene, već i gotovo sve one koje su nastale od prideva LjO: glupak, dragić, prostak, tupadžija. Izuzetak su samo imenice opšteg leksičkog fonda, kao što su: belac, starac, crnac. U imenice subjektivne ocene ubrajaju se i one postale od imenica sa značenjem delova tela: glavonja, mozgonja, nosonja. Subjektivna ocena je u svođenju opisa osobe na samo jednu osobinu, koja je dominantna po oceni govornika. Tvorbeni formant ne igra u ovome važnu ulogu, osim u slučajevima kada neutralnu imenicu iz ove grupe (npr. crnac) prevodi u imenicu subjektivne ocene (npr. crnčuga).

3. Testovi asocijacija kojima se proverava jezičko osećanje govornikâ našeg jezika urodili su nekim rezultatima. Jedan od njih odnosi se na izostajanje očekivane logičke veze u svesti govornika između proste reči i njenog derivata i obrnuto, derivata i njemu motivne proste reči. To potvrđuje test slobodnih asocijacija. Najčešće paradigmatske asocijacije govornikâ na reči-stimuluse jesu njihovi sinonimi i antonimi. Lekseme koje su s njima u tvorbenoj vezi, pa su samim tim strukturno i semantički vezane za njih, gotovo nikada ne predstavljaju reči-reakcije. To pokazuje da se derivati pojmovno osamostaljuju od motivnih reči i stupaju u asocijativne veze sa svojim sinonimima, antonimima, hiponimima i dr. Ova analiza ima i šire reperkusije. Izgleda da su govornici snabdeveni najmanje dvostrukim aparatom obrade jezičkih podataka – jedan je lingvističko-morfološki, drugi je logičko-semantički. Na formalnom planu, svakom govorniku je jasno da pridev pametan potiče od imenice pamet i da su ove dve lekseme u bliskoj vezi. Na značenjskom planu pojam koji stoji iza lekseme pametan ne vezuje se za pamet, već, na primer, iza lekseme glup.

Testovi u kojima je od ispitanika (onih koji imaju i onih koji nemaju odgovarajuća znanja u vezi s tvorbom reči) traženo da odrede motivne reči za neke drugostepene derivate pokazali su da oni postoje u formalnom, tvorbenom smislu, ali da semantički ne postoje. Za ispitanike učiteljica potiče od glagola učiti, a ne od imenice učitelj, a baštovandžija od imenice bašta, a ne od reči baštovan.

II. 1. U delu rada koji je posvećen semantici prideva LjO prikazana je semantička organizacija kako pojedinačnih prideva, tako i sistema prideva LjO. Značenje pojedinačnog prideva se opisuje u vezi sa situacijom u kojoj se osobina ispoljava. Pridavanje važnosti situaciji u vezi s opisivanjem značenja prideva LjO proističe iz samih definicija njihovih primarnih značenja. Tako je, na primer, hrabar moguće definisati kao srčan u opasnosti. Šema ovakvih definicija, pa samim tim i značenjske strukture primarnog značenja za prideve LjO sa poželjnim značenjem jeste: koji je + (vrednosno plus) u situaciji, dok se pridev LjO s nepoželjnim značenjem može definisati kao: koji je – (vrednosno minus) u situaciji. Analiza značenja prideva LjO sa različitih aspekata potvrdila je da je vrednosno merilo, koje se i ovde u vezi sa šemom opisa primarnih realizacija navodi, jedan od najvažnijih semantičkih komponenata ovih prideva.

Za organizaciju i razumevanje prideva LjO u radu se pridaje pažnja kolektivnoj svesti o postojanju prototipičnih osoba koje u kategorijama kojima pripadaju a koje su u vezi s polom, starošću, nacionalnim i socijalnim identitetom, zanimanjem itd., i, sa druge strane, u vezi sa situacijom u kojoj se nalaze, ispoljavaju prototipične osobine. Na osnovu svesti o prototipičnom, procenjuju se svojstva ljudi oko nas. Međutim, tu ima razlika. Kada procenimo da je neko lep, on je lep u odnosu na prototip, a ako je neko ćelav ili zrikav, on je takav za razliku od prototipa. Ovakve razlike ispoljavaju se i na lingvističkom planu, a o tome se govori, na primer, u poglavljima o implicitnoj komparaciji i u poglavlju o antonimiji.

U poglavlju o implicitnoj komparaciji podelili smo prideve LjO na one kojima se označavaju osobine koje svi imamo u različitom stepenu (visok, lep, pametan) i na one kojima se označavaju osobine koje poseduju samo neki od nas (zrikav, kljakav, slep, truntav). Pridevi obe grupe imaju, kako smo ga nazvali, prvi stepen implicitnog poređenja, što znači da se njima označava odstupanje od prototipa u vezi sa stepenom ispoljenosti ili, prosto, posedovanjem osobine. Pridevi kojima se označavaju osobine koje posedujemo svi imaju antonime (lep – ružan, pametan – glup, dobar – loš), dok pridevi za osobine koje ne posedujemo svi nemaju antonime (kljakav – ?, zrikav – ?, slep – ?).

Uočili smo da za prideve LjO izgleda ne važi podela na stepenovane i nestepenovane antonime. Pozitivnim članom antonimskog para iskazuje se visok stepen izraženosti osobine u odnosu na stepen izraženosti osobine kod prototipa, dok se negativnim članom antonimskog para iskazuje nizak stepen izraženosti osobine ili neposedovanje osobine u odnosu na prototip. Za jezik je irelevantna činjenica da između ovih dveju krajnjih vrednosti u psihološkom smislu postoji mnoštvo prelaznih slučajeva. Sa jezičkog stanovišta, neko je pozitivno obeležen, negativno obeležen ili je neobeležen u vezi s nekom osobinom. Dakle, neleksikalizovana međuvrednost postoji, ali se njome označava neutralnost. U vezi s ovim, nema razlike između uobičajenih stepenovanih i nestepenovanih antonima. Tradicionalno nestepenovani par živ – mrtav (za označavanje živosti temperamenta) takođe ima neutralnu neleksikalizovanu vrednost, kojom se podrazumeva da neko nije obeležen ni u jednoj od krajnosti. Pridevi LjO kojima se označavaju osobine koje svi posedujemo i koji imaju antonime odlikuju se sposobnošću implicitnog poređenja upravo zbog snažnog semantičkog saodnosa sa neleksikalizovanim neutralnim članom. Pridevi kojima se označavaju osobine koje ne posedujemo svi nemaju sposobnost implicitne komparacije: kljakav nije koji je izrazito kljakav (u odnosu na prototip), već koji ima osobinu kljakavosti (za razliku od prototipa).

Najvažniji zaključak u vezi sa semantikom prideva LjO jeste da je sistem prideva LjO hijerarhijski organizovan. Njegovu piramidalnu strukturu potvrđuju polisemantičke strukture ovih prideva, koje su u nekim slučajevima izrazito bogate, a u drugim siromašne. Osim toga, sinonimski delovi definicija prideva LjO, kako njihovih primarnih, tako i sekundarnih semantičkih realizacija, pokazuju da se neki pridevi skoro redovno javljaju u definicijama drugih prideva, što znači da su oni bazičniji. Na to ukazuje i sama činjenica da se jedni pridevi LjO definišu drugim pridevima LjO. U radu su sprovedene dve procedure za određivanje centralnosti. To je analiza prototipa i input analiza ili analiza uputnica.

Analiza prototipa se zasniva na asocijativnoj anketi čiji je cilj da se utvrde najfrekventniji, pa prema tome i prototipični, pridevi LjO. Ova metoda je u kognitivnoj lingvistici uobičajena za procenjivanje prototipičnih članova kategorije. Prototipični, centralni pridevi LjO su dobar i lep. Znatno manje frekventni, ali frekventniji od ostalih jesu pametan, pošten, iskren, zao i hrabar. Primarna značenja centralnih prideva se razlikuju (pridevom dobar iskazuje se duhovna, a pridevom lep fizička osobina), ali sekundarna značenja im se skoro poklapaju, što govori o semantičkoj istrošenosti, prezasićenosti, širokoznačnosti centralnih prideva (isp. dobra cena – lepa cena, dobra haljina – lepa haljina, dobar posao – lep posao, dobra prilika – lepa prilika). Što je pridev udaljeniji od centra, što je bliži periferiji u njihovoj hijerarhijskoj organizaciji, to mu je značenje specifičnije, usmerenije, posebnije.

Input analiza ili analiza uputnica osmišljena je za potrebe ovog rada i sastoji se u prebrojavanju prideva LjO koji se pojavljuju u sinonimskim delovima definicija drugih prideva LjO. Polazi se od pretpostavke da oni pridevi LjO koji se najčešće javljaju u definicijama drugih prideva LjO imaju najšire značenje. Oni su inkorporirani u značenja drugih prideva zato što su centralni u hijerarhijskoj organizaciji ove tematske grupe. Ova analiza je pokazala da su centralni pridevi jak i slab, a bliski centralnim su oštar, težak, snažan, velik i žestok.

Centralni pridevi u piramidalnoj organizaciji prideva LjO do kojih se došlo analizom prototipa i input analizom u isto vreme predstavljaju i ključne semantičke komponente većine prideva iz ove grupe. Prema tome, sema pozitivnog ili negativnog kolektivnog vrednovanja i sema intenziteta jesu najvažnije seme na kojima se zasniva razvoj značenja sistema prideva LjO. Ovo je jedan od najvažnijih zaključaka u disertaciji.

2. Kao jedan od zaključaka rada mogu se navesti i podele prideva LjO o kojima je u radu bilo reči:

 

  

Kriterijum podele

Primeri

a)

pridevi koji označavaju fizičke osobine (poželjne i nepoželjne)

visok, kljakav, lep

pridevi koji označavaju duhovne osobine (poželjne i nepoželjne)

glup, dobar, pametan

pridevi koji označavaju fizičke i duhovne osobine (poželjne i nepoželjne)

krut, mek, čvrst

b)

pridevi kojima se primarno označavaju ljudske osobine

gluv, dobar, lep

pridevi kojima se sekundarno označavaju ljudske osobine

krut, mek, svež

v)

pridevi sa objektivnijim značenjem

gluv, nem, slep

pridevi sa subjektivnijim značenjem

visok, jak, lep

g)

pridevi sa opštijim značenjem

dobar, lep

pridevi sa posebnijim značenjem

brkat, rečit

d)

pridevi kojima se označavaju osobine pojedinca za sebe

brkat, grbav

pridevi kojima se označavaju osobine od pojedinca ka svetu

laskav, prgav

pridevi kojima se označavaju osobine od sveta ka pojedincu

drag, simpatičan

đ)

pridevi kojima se označavaju osobine koje svi posedujemo u nekom stepenu

dobar, lep

pridevi kojima se označavaju osobine koje ne posedujemo svi

zrikav, kljakav

e)

pridevi kojima se označavaju trajn(ij)e osobine

dobar, kljakav, lep

pridevi kojima se označavaju trenutn(ij)e osobine

ljut, nepopustljiv

ž)

nemarkirani pridevi

visok, dobar, lep

markirani pridevi

loš, nizak, ružan

z)

pridevi koji imaju sposobnost implicitnog poređenja

visok, dobar, lep

pridevi koji nemaju sposobnost implicitnog poređenja

kljakav, prek, slep

i)

pridevi u pozitivnom obliku

visok, dobar, zao, loš

pridevi u negativnom obliku

nevin, nenametljiv, nelep

j)

pridevi koji imaju konkretno značenje

plećat, mečkast, slep

pridevi koji imaju apstraktno značenje

dobar, iskren, pametan

3. Sekundarna značenja prideva LjO razvijaju se metaforom, metonimijom, sinegdohom i platisemijom. Najčešće transformacije su platisemija i metaforička transformacija. One se prepliću i nije uvek jasno o kojoj je pojavi reč u konkretnom slučaju. Zaključili smo da se ona značenja leksema koja razumevamo kao da su osnovna i koja ne možemo da rasporedimo po primarnosti, jer su sva istog ranga, mogu objasniti platisemijom, širokoznačnošću (visok čovek : visok zid). Ona značenja koja razumevamo kao sekundarna i kod kojih jasno prepoznajemo semu ili seme koje su dovele do semantičke transformacije zasnovane na sličnosti objašnjavamo metaforom (visok čovek : visoka plata). Primetili smo da ima prideva sa mnoštvom značenja koja doživljavamo kao primarna, a postoje i oni koji imaju samo jedno primarno i mnogo sekundarnih, metaforičnih značenja. Ovi prvi najčešće spadaju u prototipične, centralne članove kategorije prideva LjO, dok drugi spadaju u marginalnije članove ove kategorije.

Primarna značenja prideva kao što su žučljiv, jezičav, srčan primeri su za semantičke realizacije nastale metonimijom, dok sinegdohom objašnjavamo ona značenja pridevâ kojima se opisuje osoba u celosti, a ne neki deo tela (kovrdžav, mišićav, pegav, slinav).

I prosti i izvedeni pridevi LjO mogu biti nemetaforični i metaforični. Prosti nemetaforični pridevi su nosioci semantike prideva LjO. Oni su u centru pažnje u delu rada posvećenom semantici. Metaforični prosti pridevi LjO (oštar, suv, tvrd, topao, tup) imaju opšta značenja kojima mogu pokrivati veći broj domena konkretne i apstraktne stvarnosti. Opštost njihovih značenja ilustrovali smo, između ostalog, i sinestezijom, kojoj podležu mnogi prosti metaforični pridevi LjO. Značenja nemetaforičnih izvedenih prideva LjO obrađena su u delu rada posvećenom tvorbi. Konstatovano je da postoje dva osnovna mehanizma u razvoju značenja ovih prideva. Prvi je sličan kao kod prostih prideva. Sekundarna značenja zasnivaju se na metaforama čiji je izvor sema intenziteta (na primer, snažan) ili sema pozitivnog/negativnog kolektivnog vrednovanja osobine iskazane nominacionim značenjem (na primer, pametan). Drugi način formiranja sekundarnih značenja zasniva se na različitim semama motivne reči koje se prenose u derivat, što za posledicu ima mnoštvo značenja semantički vezanih za primarnu realizaciju na različite načine. Tako, na primer, pridev gadljiv može da znači koji se lako gadi, kome se lako zgadi, potom koji pokazuje gađenje, zatim koji goni na gađenje, koji izaziva gađenje; odvratan i, na kraju, koji oseća odvratnost. Posebnu grupu prideva čine metaforični izvedeni pridevi kao što su vatren, drven, zlatan, kobilast, medvedast, plamen, svilen, šeprtljav. Primetili smo, na primeru pridevâ na -ast, da se metaforičnost ovih prideva ne ispoljava u punoj identifikaciji osobe koja se pridevom opisuje sa predmetom ili bićem označenim motivnom rečju prideva. Identifikacija je samo delimična. Medvedast, tako, ne znači punu identifikaciju sa medvedom, već se tumači koji je kao medved. Nepotpunost metafore ostvaruje se pod uticajem sufiksa u kojem je sadržano značenje veznika kao. Ovakvu metaforu smo nazvali metaforom sa zadrškom. Slično je i sa pridevima kao što su leden, meden, šeprtljav kada se odnose na ljude. Leden čovek ne znači isto što i On je led, već On je kao da je od leda ili kao led. I u ovim primerima je na delu metafora sa zadrškom.

4. Ostali zaključci u vezi sa semantikom prideva LjO. Više je prideva za duhovne osobine nego prideva za fizičke osobine. Od pridevâ LjO češće se grade pejorativi nego hipokoristici. Pridevi za fizičke osobine tvorbeno su produktivniji nego pridevi za duhovne osobine. Nema apsolutnosti u poželjnim osobinama (naspram prideva gluv, zrikav, kljakav, slep, kojima se označava apsolutni stepen ispoljenosti osobine, nema suprotnih prideva sa pozitivnim značenjem). U našoj svesti najdublje su utemeljene one osobine koje su na najvišem mestu na našoj vrednosnoj lestvici. Bolje se vrednuju duhovne od fizičkih osobina. Bolje se vrednuju osobine od pojedinca ka svetu (dobar, iskren, pošten) nego osobine pojedinca za sebe (lep, pametan).

U radu su, između ostalih, izneseni i sledeći opšteteorijski zaključci u vezi sa semantikom koji nisu blisko povezani sa pridevima LjO.

1. Pri analizi prideva LjO jasno se pokazala ograničenost komponencijalne analize. Primenom ovog semantičkog postupka nije bilo moguće analizirati građu. To znači da je izbor metoda u proučavanju blisko vezan za semantičku strukturu leksema koje se ispituju.

2. U radu je napravljena distinkcija između primarnog i dominantnog značenja lekseme. Analiza građe je pokazala da se ponekad kompletan derivacioni sistem lekseme ne oslanja na primarno značenje, već na neko od sekundarnih. Prema tome, takvo sekundarno značenje je dominantno. Tako su se među pridevima LjO u građi našli i neki pridevi kojima se ljudska osobina ne iskazuje primarno, ali se iskazuje dominantno. Takvi su, na primer, pridevi prost i tup.

3. Ustaljenu predstavu o organizaciji polisemantičke strukture lekseme nameće nam oraganizacija rečničkog članka u velikim opisnim rečnicima. Ta slika podrazumeva jedno primarno značenje na osnovu čije strukture se formira ostatak značenjskog sistema, i to obično metaforom, metonimijom i sinegdohom. Pridevi LjO ukazuju i na druge mogućnosti – na postojanje polisemantičkih struktura sa mnogo primarnih, a malo sekundarnih značenja. Iako se u Rečniku SANU navode kao posebna, značenja prideva visok ilustrovana primerima visok čovek i visok zid jesu primarna značenja, dok je realizaciaja visoka plata metaforična, sekundarna.

Mnogi problemi leksičke i tvorbene semantike u radu su tek nazanačeni. U budućnosti predstoje dalja istraživanja i pokušaji pronalaženja odgovora na ta pitanja.

 

 

 

WORD-FORMATION AND SEMANTIC ANALYSIS OF THE ADJECTIVES DENOTING HUMAN CHARACTERISTICS

Word-formation and semantic analysis of the adjectives denoting human characteristics is made in this work. We confined ourselves mostly to the study of simple and derived adjectives. Simple adjectives are classified as true simple adjectives and secondary simple adjectives. Derivatives are classified as onomatopoeic and non-onomatopoeic. The word-formation and semantic criteria used to differentiate simple adjectives denoting human characteristics from the rest of them are established. The derivational system of these lexemes is analyzed in order to find out to what extent and in what way their meanings pass on their derivatives – nouns, verbs, adverbs, or some other kind of adjectives.

The most frequent formants used for onomatopoeic and non-onomatopoeic adjectives are analyzed. This study shows that the most frequent formant is -(a)n, followed by -av, -ljiv/-iv, -ast, -en, -it/-ovit, -at and -(a)k. The derivational system of these adjectives shows that their derivational abilities are fewer than of the simple adjectives.

In the part on Semantics the polysemantic structure of these lexemes is studied. The origins of the simple adjectives’ meanings are compared with the ones of the derivatives. The hierarchy of these words shows that some members of the category are more central than the others, which is confirmed by their polisemantic structure.

 

KEYWORDS: Semantics, Word-formation, Lexicology, Serbian Language, Adjective.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

5742 komentara »

  1. cheap wow gold…

    The ideal cheap wow gold i ever had. Great ! They can be trend and so they start looking excellent !…

    Trackback by cheap wow gold — July 21, 2014 @ 4:28 am

  2. buy wow gold…

    Any of these buy wow gold are the best buy wow gold I actually have you ever picked up. I couldn’t select the next off season buy wow gold. They preserved my best toes fashion and so arid during the cold the weather. They are good for ground, rainf…

    Trackback by buy wow gold — July 29, 2014 @ 4:38 am

  3. Air Jordan I High White Varsity Red Black 2013…

    Multidirectional outsole pattern offers excellent traction and durability for the hardwood court….

    Trackback by Air Jordan I High White Varsity Red Black 2013 — September 15, 2014 @ 7:16 am


  4. Fatal error: Allowed memory size of 16777216 bytes exhausted (tried to allocate 523 bytes) in /var/www/aktuelnosti/wp-includes/formatting.php on line 34