Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Rečnici, Broj 3

 

 

SŁOWNIK STEREOTYPÓW I SYMBOLI LUDOWYCH.

ur. Ježi Bartminjski, Lublin, 1996-

Rečnik narodnih predstava i simbola (RNPS) je projekat na kome radi tim poljskih etnolingvista sa Univerziteta Marije Kiri-Sklodovske u Lublinu, pod rukovodstvom Ježija Bartminjskog, koji je i glavni urednik Rečnika. Prvi rezultati rada na Rečniku objavljeni su u probnoj svesci (1980). Planirano je da Rečnik obuhvati sedam tematskih celina: 1. Kosmos; 2. Biljke; 3. Životinje; 4. Čovek; 5. Društvo; 6. Religija. Demonologija; 7. Vreme. Prostor. Mere. Boje. Do sada su iz štampe izašle dve knjige iz prve tematske celine (Kosmos), prva 1996, a druga 1999. godine.

RNPS predstavlja pokušaj rekonstrukcije tradicionalne predstave sveta i čoveka pomoću metoda etnolingvistike i folkloristike. Namenjen je svima koji su interesuju za narodnu kulturu i tradiciju, a posebno lingvistima, folkloristima i etnolozima; on će biti od koristi u komparativnim studijama, kao i pri istraživanju stilistike, semantike, lingvistike teksta i sl.

Rečnik je zasnovan na materijalu zabeleženom od strane dijalektologa, folklorista i etnografa. Etnolingvistički karakter rečnika ogleda se pre svega u činjenici da se jezik posmatra kao deo kulture – u interpretaciji odrednica ide se dalje od čisto jezičkih fakata, uzima se u obzir upotreba jezika, poseže se za verovanjima i obredima koji čine dopunu jezičkom materijalu stavljajući ga u određeni kontekst; koriste se čak, u meri u kojoj je to moguće, informacije dobijene iz plastične narodne umetnosti.

Rečnik je zamišljen kao intenzivan, a ne ekstenzivan – dakle, nema tendenciju da obuhvati sve moguće pojmove, nego predstavlja izbor značajnih odrednica, koje se javljaju u obrađenim folklornim tekstovima. Obrada odrednice daje njen jezičko-kulturni portret, a ne detaljni spisak svih pojavnih oblika date odrednice. Koncepcija RNPS, zasnovana na leksičko-semantičkim poljima omogućuje hijerarhiju odrednica njihovim grupisanjem. Na kraju svakog od sedam predviđenih tomova nalaziće se abecedni registar, koji osim što olakšava snalaženje među odrednicama, omogućava i nalaženje podataka o jedinicama koje nisu izdvojene kao odrednice.

Odrednica u RNPS ima dva jasno odvojena dela – eksplikaciju i dokumentaciju. Ta dva dela povezana su odgovarajućim brojevima. U delu “eksplikacija” daju se u obliku rečeničnih definicija osobine koje predmet imenovan odrednicom ima u narodnoj tradiciji. Deo “dokumentacija” pre svega sadrži odabrane citate iz narodnih tekstova, iznad kojih su obično od strane autora napisani sintetički koncipirani motivi.

Rečnik ima ideografski karakter – osnovne jedinice u njemu nisu izrazi (kao u jezičkim rečnicima) niti predmeti (kao u enciklopedijama), nego semantički korelati koji stoje između izraza i predmeta – tj. predstave o predmetima. Pristup u izradi rečnika je od značenja do naziva, a ne od naziva do značenja. Naravno, rečnik sadrži i leksički materijal – osnovne nazive i njihove sinonime, kao i derivate i upotrebu osnovnih naziva u prenesenom značenju. Semantički a ne formalni nivo je osnovni u RNPS. Metoda definisanja u RNPS nazvana je “kognitivnom definicijom”. Osnovna jedinica definisanja je rečenica ili njen ekvivalent, a ne ime koje se odnosi na konkretnu osobinu. Definicijske rečenice su poređane prema semantičkim kategorijama, koje imaju svoje grafičke oznake što olakšava nalaženje odgovarajućih fragmenata odrednice (npr. = – naziv, pri čemu su uzeti u obzir njegova različita značenja, derivati, sinonimi; + – kolekcija - sa kojim se drugim predmetima predmet iz odrednice javlja; <> – opozicije, antonimi; 8 – vreme; ¦ – radnje, procesi, stanja u kojima se nalazi predmet iz odrednice). Ovakva mreža semantičkih razlika ima dvostruku vrednost – prvo, daje jasan uvid u strukturu odrednice, i drugo – omogućava lako korišćenje datog materijala. Primenjena kategorizacija preuzeta je iz tradicije razrađene u logici i lingvistici (Wierzbicka, Apresjan, Fillmore). Autori RNPS teže da eksplikaciju formiraju tako da i na značenjskom i na formalnom planu bude zadovoljen kriterijum adekvatnosti materijala – tj. trude se da predmet opišu iz perspektive nosilaca narodne kulture.Neminovno se postavlja pitanje da li je uopšte moguće napraviti rečnik koji obuhvata toliko raznolik materijal i neće li se on pretvoriti u antologiju folklornih tekstova. Autori pokušavaju da to spreče na sledeći način: prvo, rečnik sadrži samo odabrane odrednice; zatim, materijal je ograničen samo na stabilizov

ane segmente teksta, “lutajuće” tematske motive; i treće, repertoar folklornih tekstova je ograničen – obuhvata oko 1500 zagonetaka, oko 2500 sižea bajki, oko 6000 poslovica i nekoliko hiljada pesama. Materijal korišćen u rečniku potiče kako iz savremenih zapisa dobijenih na terenu (1960–1996), tako i iz starih publikacija koje govore o stanju narodne kulture i folklora u XIX veku i ranije. Svi zapisi i citati su datirani. RNPS obuhvata čitav poljski etnički teren, kao i poljska središta van tog terena, pre svega na istoku. O lokalizaciji podataka takođe se vodi računa. Rečnik daje poljski materijal, pre svega zbog toga što je rađen intenzivnom metodom, kao i zbog insistiranja autora na “istoričnosti” – rečnik uzima u obzir istorijske uslove i specifičnost narodne tradicije. Ipak, autori su svesni nemogućnosti da uvek izoluju poljsku od opšteslovenske, indoevropske ili hrišćanske tradicije. Relacije sa najbližim – slovenskim – tlom određuju se na osnovu podataka iz Kultury ludovej Slowian Mošinjskog, kao i iz publikacija moskovske etnolingvističke škole (Ivanov, Toporov, Tolstojevi).

Rečnik narodnih predstava i simbola predstavlja otelotvorenje teorijskih postavki lublinske etnolingvističke škole i svakako je projekat od izuzetne važnosti i ogromne koristi za sve koji se bave tradicionalnom kulturom Slovena. Njegov ideografski karakter, tematske celine koje obrađuje, grafička preglednost i organizacija odrednice, kao i obilje folklornog materijala koji se u njemu daje, čine ga već sada, po izlasku prve dve knjige, jednim od ključnih leksikografskih dela u slovenskoj etnolingvistici i folkloristici.

Tanja Petrović (Beograd)

5946 komentara »