Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Knjige, monografije, Broj 3

Radoje Simić: STILISTIKA SRPSKOG JEZIKA I. Naučno društvo za negovanje i proučavanje srpskog jezika, Filološki fakultet, Beograd, 2000, 228 str.

U poslednjih deset godina “Stilistika srpskog jezika I ” četvrta je po redu knjiga prof. Radoja Simića iz oblasti stilistike.

Baveći se lingvističkom stilistikom, autor na oko četrdesetak primera iz književnih tekstova analizira, kako sam ističe, “vrednosti i vrednosnu hijerarhiju među elementima sistema na jednoj strani, i strukture upotrebljenih jedinica na drugoj”, a sve u cilju pronalaženja stilistički ispravnih varijanata koje odgovaraju svrsi komunikacije. Knjiga je podeljena na dva dela: Opšti principi stilske analize jezika i Stilske osobine srpskog jezika I.

U Uvodu knjige R. Simić ističe bazičnost lingvističkog sistema za uočavanje i analiziranje stilskih ili stilističkih osobenosti u jeziku i normativnost kao važan regulator stepena eficijentnosti izraza.

U prvom delu knjige autor najpre govori o stilizaciji kao čovekovom tvoračkom postupku preoblikovanja, modelovanja prirodne građe u koju se unosi “viši smisao”, te ona dobija antropološku vrednost. Ukoliko predmeti ljudske delatnosti imaju isključivo praktičnu funkciju, lišeni su “višeg smisla” i nosioci su nultih stilskih vrednosti. R. Simić posebno insistira na tvrdnji da stilske (stilističke) vrednosti treba razlikovati od astilističkih ili nestilističkih osobenosti. Kroz poglavlja Stilistika jezika i Stilistika poetskog dela apostrofira se sprega zvuka, značenja i smisla na jednoj strani, a na drugoj strani ističu se funkcije koje reči najčešće obavljaju u jeziku. Eufoničnost reči može da pobudi njihovu značenjsku asocijativnost, a figurativnom upotrebom reči dovodi se u vezu zvukovni i semantički sloj dela. Što se funkcija reči tiče, autor ističe dve: nominacionu, koja obezbeđuje jasnoću iskaza i njegovu stilsku neutralnost i simboličku, koja podrazumeva stilsku aktivnost, ali “zamagljuje” smisao.

U knjizi se razmatra problematika jezičkog sistema, jezičke norme i stila. Jezički sistem nije homogen jer je sastavljen od raznorodnih jedinica i trpi uticaje kako stranih nanosa tako i unutrašnjih divergentnih procesa. Ipak se jezički sistem smatra visoko organizovanim jer iskazne strukture podležu unutrašnjoj regulativi, jezičkoj normi koja na planu stilistike inicira jasnoću izraza. Ono što R. Simić već godinama naglašava jeste da jezički sistem, kao visoko kodifikovana znakovna struktura, nije i visoko stilizovan – naprotiv, on je stilski neutralan, a jezička pravilnost je nulti stepen stilističnosti jezika. Najveću pažnju autor je posvetio problemu varijacije i varijanti u stilistici jezika i pravilima “pomeranja” u sistemu (npr. sinonimski paronimi “bajbok”/”bajbokana”) i varijanti sistema unutar koga su jezičke jedinice raspoređene prema stepenu eficijentnosti, stilske aktivnosti. Kao primer navode se arhaizmi koji u tekstu mogu imati veću stilsku obojenost nego postojeće lekseme (npr. “gospoža Dafina”/”gospođa Dafina” u “Seobama” M. Crnjanskog). Druga preraspodela, po autoru, tiče se varijanti jedinica u sistemu i varijanti iskaznih struktura. Većina jedinica se procesom transmisije može izmestiti iz jezičkog sistema u iskaznu formu, promeniti svoj stilski karakter i automatski se vratiti u sistem (transpozicija) i to u drugu strukturu (npr. iz naučnog u literarno delo). Manji broj jezičkih jedinica potpuno je izolovan iz sistema (poslovice, aforizmi, maksime). Izborom ovih varijanti iskaznih struktura, postiže se stilski relevantno uobličenje iskaza, tj. njegova eficijentnost. “Varijacija je”, kako veli autor, “način da se prilikama i svrsi podesi eficijentnost izraza”.

Pri kraju prvog dela knjige, u odeljku Tipološke karakteristike srpskog jezika i problem stila, sažeto su navedene osobine jezičke građe praslovenskog jezika radi prikaza dijahronijskog razvoja srpskog jezika, posebno na fonetskom i morfološkom planu. Promene u strukturnim svojstvima srpskog jezika vezuju se, između ostalog, i za stilske karakteristike u njegovoj strukturi.

U drugom delu knjige analiziraju se fonostilističke osobenosti srpskog jezika: stilske osobine fonijskih sistema, fonološki sistem srpskog jezika, akcenatski sistem, fonološke strukture govora i stila, glasovna figurativnost i dikcija. Na stilsku eficijentnost govora utiče i distribucija akcenata u reči, njihova funkcionalnost i politoničnost u strukturi iskaza.

Nezaobilazna su autorova fono-stilistička istraživanja vezana za spregu ritmičnosti, tj. eufonije i euritmije govora sa značenjskom strukturom. Razmatrano je u kojoj meri kvantitet reči, njihov raspored, glasovni sastav i fonotaktička pravila utiču na stilsku aktivnost izgovorenog, tj. njegovu eficijentnost. Na kraju Stilistike srpskog jezika I R. Simić pojam dikcije definiše kao “foničku stilistiku govorne reči” (up. sa određenjem ovog termina u Enciklopedijskom rečniku lingvističkih naziva R. Simeona).

Ivana Bojović (Beograd)

 

 

5789 komentara »