Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Disertacije, Broj 4

Tanja Pavlović  (Beograd)SEMANTIKA SLOV S KORNJAMI „ŽI(V)-” I „MER/MOR-” V RUSSKOM I SERBSKOHORVATSKOM JAZYKAH NA FONE KUL’TURNYH KONCEPTOV „ŽIZN’” I „SMERT’”Magistarski rad pod nazivom Semantika riječi sa korijenom „ži(v)-” i „mer/mor-” u ruskom i srpskohrvatskom jeziku na fonu kulturnih koncepata „život” i „smrt, odbranjen decembra 1996. godine u Moskvi, na Moskovskom državnom univerzitetu „Lomonosov”, na katedri za ruski jezik Filološkog fakulteta, rađen je pod naučnim rukovodstvom slaviste, etnolingviste, akademika, pokojnog N. I. Tolstoja, a uz naučne konsultacije A. F. Žuravljova.         Cilj datog istraživanja sastoji se u tome da se u maksimalnoj mjeri prikaže semantički obim navedena dva korijena – u ruskom i srpskohrvatskom jeziku, a da se pri tome posebno naglase najperifernija značenja, koja omogućavaju uspostavljanje veze između semantike riječi, odnosno frazeologizama sa ekstralingvističkim faktorima, od kojih pak vrlo često zavisi i njihova motivacija, pa i sama pojava u jeziku.           Do tog cilja smo pokušali da dođemo:1.       prikazujući ulogu koncepata „život” i „smrt” u filozofiji, mitologiji i narodnim običajima, odnosno obredima;2.       praveći paralele između navedenih koncepata i jezičkih sredstava, t.j. načina na koje su oni jezički izraženi;3.       poredeći jezičke činjenice sa elementima narodne kulture u širem smislu;4.       prezentujući semantički potencijal korijena „ži(v)-” i „mer/mor-” preko perifernih, manje poznatih značenja;5.       upoređujući osnovna značenja data dva korijena (’život’ i ’smrt’) sa ostalim njihovim značenjima, koja se realizuju u različitim riječima, odnosno idiomama i frazeologizmima, oslanjajući se pri tome i na osnovna dva značenja, koja su zastupljena i kod riječi i frazeologizama etimološki nesrodnih sa korijenima   „ži(v)-” i „mer/mor-” ;6.       pronalazeći osnovne kulturne koncepte koji se grupišu oko pojmova  „život” i „smrt” i korijena „ži(v)-” i „mer/mor-”;7.       određujući, na osnovu jezičkih i kulturnih činjenica, krug pojmova koji su srodni pojmovima „život” i „smrt” i koji ulaze u iste nizove tzv. binarnih opozicija. Jezički materijal, koji smo koristili za magistarski rad i koji je uglavnom koncentrisan u trećem dijelu, uključuje autosemantične jezičke jedinice svih nivoa – od značenja korijena, fiksiranih u etimološkim rječnicima, do značenja idioma i frazeoločkih jedinica.  Različiti izrazi su nam bili interesantni, prije svega, zbog načina njihove semantičke motivacije, odnosno uslovljenosti ekstralingvističkim faktorima. U takvim slučajevima se ne radi samo o izrazima, idiomama, frazeologizmima, već o tzv. „kulturnim terminima”.  Takav izbor materijala je povezan s tim što je naše istraživačko interesovanje prvenstveno semantičke prirode.  Sa posljednjom činjenicom je u neposrednoj vezi i to što mi ostavljamo na drugom planu formalno-tvorbenu stranu leksike.  Uglavnom, to je uzrokovano odsustvom obavezne determinacije riječi tvorbenom stranom, jer se različita značenja često grupišu oko iste lekseme, kao i obrnuto – različite lekseme sa istim korijenom mogu imati jedno isto značenje. Dodajmo da se ruski i srpskohrvatski jezik (pa i sporadični ilustrativni primjeri iz drugih slovenskih jezika) razmatraju kao jedinstven sistem, u okviru koga mi i istražujemo pomenute korijene i riječi koje su od njih obrazovane.Jezički materijal koji analiziramo uzet je iz rječnika, a ne iz tekstualnog konteksta.  Izuzetak su primjeri iz kartoteke Arhangelskog regionalnog rječnika, uz koje se daje minimalni neophodni kontekst.  Osim navedene kartoteke, koristili smo i rječnike savremenog ruskog književnog jezika, kao i rječnike ruskih govora.Istraživačke metode.  Pokušali smo da spojimo konceptualnu, etnolingvističku, etimološku i semantičku analizu, oslanjajući se na uporedno-komparativni opis slovenskog jezičkog materijala, ukoliko primjeri iz drugih jezika ne potvrđuju primjere uzete iz dva osnovna istraživana jezika.  Što se tiče izvanjezičkih fakata, polazili smo od predstave o izomorfizmu kultura, zbog čega i koristimo podatke iz različitih neslovenskih kultura u većoj mjeri nego neslovenski jezički materijal.Leksika je organizovana u vidu dva semantička polja koja su grupisana oko dva korijena.  Polje ovdje predstavlja dvostrano jedinstvo pojmovnog (semantičkog) i etimološkog gnijezda.  Etimološki princip organizacije leksike uslovljen je time što mi priznajemo izvjesno sinkretičko jedinstvo „unutrašnje forme” korijena, odnosno svih njegovih značenja, te, polazeći od toga, nastojimo da pronađemo sve semantičke potencijale korijena, ostavljajući pri tome po strani značenja koja se tretiraju kao najtipičnija.  Interesovanje za periferna značenja uslovljeno je upravo nastojanjem da se ocrtaju granice semantičkog obima korijena kroz proučavanje netipičnog. Jedan od razloga da izaberemo za analizirana značenja upravo specifična, prenosna – jeste vrijeme njihovog nastanka, kao i nestanak iz književnog jezika. Takav pristup – od značenja ka formi riječi, pri čemu leksički materijal koji ulazi u krug „srodnih značenja” formira izvjesno „semantičko polje”, rezultira određenom eseističnošću našeg načina izlaganja.  Ova dva polja možemo posmatrati i kao jedno polje, čija se dva dijela nalaze u odnosima „antonimičkih korelacija” (poslužićemo se terminom B. J. Gorodeckog).  Semantičko polje u našem shvatanju ima nečeg zajedničkog sa „leksičkim poljem”, o kome je pisala S. M. Tolstaja. „Leksičko polje” odlikuje i to da ono uključuje cio krug motivacione leksike u odnosu na datu riječ ili termin, kao i niz najkarakterističnijih epiteta, predikata i sl., koji u kombinaciji sa datom riječi obrazuju tzv. frazeološko polje.  Kulturna terminologija je često zastupljena u obliku složenih termina (predmet drugog dijela rada – „živa vatra”, „živa/mrtva voda”, „živo srebro” i t.d.).Nužnost izlaska van granica jezika – u oblast mentaliteta naroda uzrokovana je nesumnjivom povezanošću raznih nominacija sa samim tim mentalitetom.  U tom smislu, mi se slažemo sa stavom V. fon Humbolta, koji smatra da je proučavanje jezika od značaja za razumijevanje duhovne aktivnosti čovjeka.  Sinkretizam značenja ova dva korijena je učinio mogućom primjenu sistema binarnih opozicija, koje se zasnivaju na dvjema osnovnim kategorijama, koje se u kineskoj tradiciji nazivaju „jing” i „jang”, a koje koriste i neki savremeni ruski istraživači (prvenstveno V. V. Ivanov i V. N. Toporov). Binarne opozicije odslikavaju dualistično pagansko mišljenje, o kome su pisali i S. M. i N. I. Tolstoj, ne podvodeći te nizove opozicija pod ove dvije, „strane” slovenskoj kulturi, kategorije, ali zadržavajući njihov smisao.  Prilikom selekcije analizirane leksike, nismo se rukovodili principom pripadnosti istim vrstama riječi; takođe, istraživali smo leksiku koja je tvorbeno usložnjena različitim sufiksima.Kretanje semantičkog razvoja ova dva korijena u pravcu pojmova „život” i „smrt” može biti izazvano uticajem hrišćanstva, koje, kako je pisao i F. Buslajev, briše slikovitost riječi, vaspitavanu paganstvom. Na takva razmišljanja nas navodi izuzetna apstraktnost ta dva pojma, s jedne strane, a s druge – neobično velika frekventnost riječi  „život” i „smrt” u Bibliji, posebno u Starom Zavjetu.  Upravo pretpostavka da značenja ‘život’ i ’smrt’ predstavljaju rezultat uproštavanja prvobitnog bogatstva semantičkog potencijala ta dva korijena nas je i podstakla da se u izboru analiziranog materijala udaljimo što je moguće više od „osnovnih” značenja, fiksiranih u rječnicima književnog jezika, i da čak posvetimo više pažnje primjerima iz različitih rječnika ruskih govora.         Kompozicija rada.  Ovaj rad se sastoji od Uvoda, tri glave i Zaključka.Uvodni dio sačinjavaju dvije cjeline. U prvoj se govori o ciljevima, metodama, zadacima istraživanja, daje se karakteristika opisanog jezičkog materijala s tačke gledišta njegovih osobenosti, kao i pripadnosti – jezičke i leksikografske. Tu se govori i o načinu organizacije materijala, kao i o tome čime je isti uslovljen. U drugoj se daje pregled filozofskih pogleda na ova dva pojma, sa akcentom na antičke mislioce, čija shvatanja nalaze svoje implicitno izražene analoge u slovenskoj folklornoj tradiciji, što se objašnjava uticajem mnogobožačkog načina mišljenja.  Najinteresantnija za nas je bila ideja Lukrecija i Aristotela da smrt jednoga podrazumijeva rođenje drugog, što u drevnom slovenskom viđenju svijeta postoji u implicitnom obliku, a o čemu su pisali i A. A. Potebnja, A. F. Žuravljov, O. A. Sedakova itd. kao o ideji „očuvanja energije u prirodi” ili o „principu kompenzatornosti”.Prva glava („Život” i „smrt” u obredima Slovena i neslovenskih naroda”) posvećena je konkretnijem opisu obreda i vjerovanja, koji reflektuju pagansko viđenje pojmova „život” i „smrt”. Uglavnom se radi o obredima vezanim za sahranjivanje i smrt, s obzirom na to da je upravo drugi član opozicije „život” – „smrt” u mnogo većoj mjeri markiran u ljudskoj svijesti i u folkloru konkretno. Istovremeno, taj pojam ima mnogo manje direktnih jezičkih nominacija, zahvaljujući tabuiranosti riječi koje na njega ukazuju.  Druga glava („Kulturni termini, motivisani riječima „živ (oživljavati) i „mrtav”) je posvećena analizi četiri termina: „živa vatra”, „živa (mrtva) voda”, „živo srebro” i „ruž’e živit”. S obzirom da se „živa i mrtva voda”  u kontekstu bajki nalaze u neraskidivoj vezi, mi ih i posmatramo u okviru jednog kulturnog termina.  Što se pak tiče „žive vatre”, njeno porijeklo, t.j. način dobijanja, kako se nama čini, i jeste ključ za razumijevanje ovog izraza. Dobijala se trenjem dva komada drveta ili kamena, što je poznato još iz vedijske tradicije i gdje su ta dva kamena smatrana za živa bića – nosioce muškog i ženskog principa, a sam čin dobijanja vatre – za rođenje novog živog stvorenja (o čemu su pisali i V. V. Ivanov i V. N. Toporov).  Prije pristupanja tumačenju ovih termina, napravili smo i kratke uvodne napomene koje se tiču shvatanja tih stihija kod pagana i njihovog odraza u mitologiji i obredima.  Prilikom analize „živog  srebra” (t.j. ‘žive’), morali smo da se obratimo ne folkloru, nego alhemiji, astrologiji, pa i fiziologiji, gdje smo pronašli značajne podatke. Živa se u alhemiji zaista smatra „živim metalom” i povezana je sa prirodom paganskog boga Merkura, odnosno sa istoimenom planetom u astrologiji, o čemu svjedoče i brojni načini njene nominacije u drugim jezicima (engleskom, francuskom, njemačkom).  Dok je izraz „ruž’e živit” uzet iz rječnika V. Dalja, a susreće se u zapadno-poleskim govorima, označavajući situaciju kada puška ne ubija, nego samo ranjava zvijer.  Radi „popravke” puca se u zmiju, što je poslužilo kao zanimljiv povod da razotkrijemo svu dubinu kulturnih asocijacija vezanih za nju (a jedna od prvih je – njena mitološka povezanost sa carstvom smrti).Treća glava („Semantički potencijal korijena „ži(v)-” i „mer/mor-” na fonu koncepata „život” i „smrt”) predstavlja čisto jezičku, odnosno leksičko-semantičku analizu, gdje se posmatra uzajamni odnos pojma „život” sa korijenom „ži(v)-”, kao i pojma „smrt” sa korijenom  „mer/mor-”. Leksički materijal se grupiše oko različitih značenja.  Leksičke i frazeološke jedinice mogu se ponavljati u različitim rubrikama usljed polisemantičnosti mnogih riječi i frazeologizama. Svaka riječ, idiom ili frazeologizam pojavljuje se u svakom novom slučaju, upravo u onom značenju koje se neposredno analizira, dok se druga značenja ignorišu. Oko korijena „ži(v)-” grupisana su sljedeća značenja: ’sirov’; ‘aktivan’, ‘pokretan’, ‘brz’;  ‘čitav’, ‘neoštećen’; ‘izražajan’, ‘jak’ (kada se radi o bojama); ‘žila’, ‘život’, ‘organ’, ‘nerv’, ‘najosjetljivije mjesto’, ‘nešto životno najbitnije’ itd. Ispod rubrike objedinjene korijenom „mer/mor” se nalaze sljedeća značenja: ‘mrtvac’, ‘predmeti vezani za istog’; ‘neizražajan’, ‘neslikovit’, mutan’, kao i druga značenja vezana za boje; ‘veoma’, ‘jako’, ‘krajnje’, ‘u najvećoj mjeri’, ‘do besvijesti’; značenja vezana za vremenske prilike; ‘osušen’, ‘uveo’, ‘omršao’, ‘gasiti’, ‘zapeći’, ‘ublaživati jačinu’, ‘bojiti’, ‘ostaviti alkohol da vri’; ‘nepokretan’, ‘miran’, ‘tih’, ‘lijen’ i t.d. Poslije primjera iz rječnika, uz navedena značenja daje se autorski komentar, koji se oslanja na metode opisane u Uvodu.Zaključak predstavlja rezime istraživanja. U njemu se daje skup osnovnih ideja, na kojima se gradi istraživanje. U Zaključku se podvlači veza između pojmova „život” i  „smrt”, a takođe i značenja korijena „ži(v)-” i „mer/mor-” sa cijelim nizom pojmova koji su s njima srodni i koji se u Zaključku i nabrajaju. Takođe se nabrajaju i sva značenja oba korijena koja smo uspjeli da razmotrimo.  Izdvojena su i pojedina značenja, koja u sistemu binarnih opozicija ponavljaju opoziciju „život” – „smrt”, a na koja se u glavnom dijelu nije stavljao akcenat (kao što je opozicija „jasan” – „zamršen”, koja je u neposrednoj vezi sa opozicijom „svijetao” – „taman”).  Izdvojena su značenja (i jednog i drugog korijena) koja su zajednička za oba jezika, a zatim i značenja koja su specifična, odnosno registrovana samo u jednom od razmatranih jezika.Zastupljenost jezičkog materijala obrnuto je proporcionalna zastupljenosti obrednog materijala vezano za koncepte „život” i  „smrt”, kao i korijene „ži(v)-” i „mer/mor-”.  U obrednoj tradiciji i u mitologiji mnogo pažnje posvećuje se konceptu „smrt” upravo u vezi sa nastojanjem drevnog čovjeka da se „osigura” od ove nepoželjne pojave.  U jeziku (i jednom i drugom) vrlo malo je direktnih nominacija ovog pojma (odnosno onih koje su obrazovane od korijena „mer/mor-”).  Čak su i prenosna značenja riječi sa ovim korijenom manje zastupljena, nego što je to slučaj sa onima koja su grupisana oko korijena „ži(v)-”, što se nalazi u direktnoj vezi sa tabuiranošću pojma „smrt” u jeziku, s jedne strane, kao i sa svojevrsnim sinkretizmom značenja, karakterističnih za korijen „ži(v)-”, s druge strane.                        

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa