Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Disertacije, Broj 4

Jasna Vlajić-Popović  (Beograd)ISTORIJSKA SEMANTIKA GLAGOLA UDARANJA U SRPSKOHRVATSKOM JEZIKU - MODEL IZRADE SEMASIOLOŠKOG REČNIKA - (autoreferat doktorske disertacije) Disertacija je prijavljena na Filološkom fakultetu novembra 1992, Nastavno-naučno veće je odobrilo temu na sednici od 30. juna 1993, rad je predat 3. oktobra 1997, komisija za pregled i ocenu doktorske disertacije imenovana je na sednici Nastavno-naučnog veća od 15. oktobra 1997, a teza je odbranjena 6. jula 1998. godine pred komisijom u sastavu: prof. dr Pavle Ivić, mentor, prof. dr Živojin Stanojčić, prof. dr Darinka Gortan-Premk, prof. dr Aleksandar Loma, članovi komisije. Disertacija ima obim od XLI+335 kompjuterskih strana sa standardnim proredom i slovima veličine 12 tačaka. Čini je pet glavnih delova: 1. Uvod (str. VII–XLI); II. Glagoli (str. 1–298); III. Tabela značenja i glagolskih derivata (str. 299–305); IV. Zaključak (str. 306–311); V. Izvori, literatura i skraćenice (str. 312–335). Radu prethode apstrakti na srpskom i na engleskom jeziku sa ključnim rečima (semantika, semasiologija, etimologija, dijahronija, leksikologija, slavistika, srpskohrvatski jezik).U Uvodu se najpre objašnjavaju naslov i podnaslov rada. Termin semantika upotrebljen je s namerom da se obuhvate oba u radu korišćena pristupa, semasiološki i onomasiološki; pridev istorijska naglašava dijahronu perspektivu istraživanja koja se, u nedostatku dobrih istorijskih rečnika našeg jezika, svodi na poređenje dve udaljene sinhrone ravni – savremene i praslovenske. Pored savremenog književnog jezika obilno je crpen dijalekatski materijal, i to iz sva tri dijalekta: štokavskog, čakavskog i kajkavskog, čime se opravdava naziv srpskohrvatski jezik u naslovu. Glagoli su istaknuti u prvi plan kao osnovni nosioci značenja, iako se u obzir uzimaju i njihovi imenski i drugi derivati. Udaranje je izabrano kao jedna od bazičnih radnji koja u raznim jezicima pokazuje izuzetno bogata semantička grananja, a koja je, prema saznanju autora, do sada zaobilažena u novijim slavističkim radovima posvećenim semantici pojedinih glagolskih značenja. Potom se pojašnjava da izbor šest posebno obrađenih glagola zadovoljava, s jedne strane, teoretski uslov zastupljenosti različitih kategorija (dva „obična”, dva „onomatopejska” i dva „srednja” slučaja), a s druge strane praktični preduslov da su svi ti glagoli obrađeni bar u jednom od dva moderna praslovenska rečnika. Oslikavanje iscrpnih „semantičkih portreta” tih šest glagola neposredan je cilj koji autor pred sebe postavlja, imajući pri tom u vidu i jedan dalji, iskazan u podnaslovu: pružanje modela za izradu semasiološkog rečnika koji bi zadovoljio potrebu kako domaće, tako i šire, slovenske etimologije za oslanjanjem na sistematske opise leksičkog sistema. Pregled tendencija u modernoj etimološkoj nauci naglašava relativnu zapostavljenost semantike, uz isticanje glavnih dometa na tom planu u oblasti raznih jezika i jezičkih porodica. Dalje se ukazuje na značaj inventarisanja semantičkih tipologija – u ovom radu preko stotinu – kao predradnje za semasiološki rečnik i na probleme ustrojstva takvog rečnika. Završni deo Uvoda posvećen je pojašnjavanju predloženog modela. Izabrana semantika udaranja povod je za načelno razmatranje o odnosu onomatopejskih i „normalnih” glagola. Zatim se izlaže konkretan model opisa semantičkog potencijala obrađenih glagola uobličen u vidu šifrovanog opisa njihovih značenja (ukupno 120). Sledi spisak srpskohrvatskih značenja uređen po šemi koja je proistekla iz logičke i semantičke analize čitave ekscerpirane građe. Tako je  formirano devet osnovnih grupa značenja čiji su niži nivoi kodirani primenom paragrafskog numerisanja: 1. čisto udaranje – uključujući njegove neposredne varijante ili posledice i direktne metafore (ukupno 22 značenja raspoređena od 1.0. do 1.7.3.); 2. prodiranje udaranjem – od gore prema dole, ili od dole prema gore (ukupno 12 značenja raspoređenih od 2.1. do 2.7.1.); 3. odvajanje, oduzimanje udaranjem (ukupno 18 značenja raspoređenih od 3.1. do 3.7.); 4. dodavanje udaranjem (ukupno 9 značenja raspoređenih od 4.1. do 4.7.); 5. zvučni efekti kao posledica udaranja, odnosno udaranje zvukom (ukupno 6 značenja raspoređenih od 5.1. do 5.3.1.); 6. stihije – prirodne pojave, sile koje udaraju (ukupno 9 značenja raspoređenih od 6.1. do 6.6.); 7. kretanje (živih bića/ljudi) kao udaranje po tlu odnosno prodiranje kroz prostor (ukupno 15 značenja raspoređenih od 7.1. do 7.9.); 8. telesne radnje tj. pokreti delovima tela (ljudskog i životinjskog) kojima se udara, prvenstveno na sebi samom ali i na drugima (ukupno 20 značenja raspoređenih od 8.1. do 8.11.); 9. termini technici kao sekundarne specijalizacije udaranja (od 9.1. do 9.9.).Središnje poglavlje naslovljeno Glagoli predstavlja glavni i daleko najveći deo rada, a sastoji se iz šest podrazdela posvećenih pojedinim glagolima. Najpre su obrađena dva „obična” glagola: biti i kositi, zatim dva koja delimično zalaze u onomatopeju: derati i lupati, konačno dva onomatopejska: buhati i lepati. Za svaki glagol najpre se daje kratka karakteristika: da li je, i u kojoj meri, onomatopejski; da li je, ili nije, etimološki sporan; kakvu sklonost pokazuje ka prefiksaciji, sufiksaciji i ekspresivizaciji; koliko od spiskom ponuđenih 120 značenja realizuje. Zatim se izlaže poreklo glagola, odnosno glagolskog korena, na praslovenskoj i dubljoj, praindoevropskoj ravni, uz poseban osvrt na raspon njegovih za prajezik rekonstruisanih značenja. Pod svakim značenjem, odnosno značenjskom šifrom, glagoli se nižu od prostih (bez prefiksa, sufiksa) ka složenima; naposletku dolaze eventualni postverbali. Pojedini oblici propraćaju se po potrebi kratkim komentarom koji rasvetljava detalje glasovnog lika, tvorbe ili semantike. Za tumačenja koja bi na prvi pogled mogla biti problematična, proveravaju se prvo formalni preduslovi, a zatim se težište argumentacije stavlja na semantičke paralele, pre svega u okviru razmatrane skupine glagola i u okviru srpskog jezika, a zatim i dalje, među ostalim sinonimnim glagolima, i na širem slovenskom planu. U većini slučajeva poslednju stavku poglavlja čini deo naslovljen Miscellanea koji sadrži etimološki maksimalno problematične reči koje bar po jednom kriterijumu, formalnom ili semantičkom, potencijalno pripadaju leksičko semantičkoj porodici dotičnog glagola, ali ne pokazuju dovoljnu sistemsku uklopljenost u tu celinu.Treći deo rada sumira drugi u tabelarnom vidu. Šestodelna tabela dobivena je ukrštanjem izdvojenih 120, u 9 skupina klasifikovanih, značenja i odgovarajućih oblika šest odabranih glagolskih korenova.Jezgrovit zaključak svodi rezultate rada. Po sudu autora, rad pruža tri osnovna dopirnosa: metodološki, kroz razradu postupka sistematskog opisivanja tvorbeno-semantičkih porodica i potvrda celishodnosti proučavanja takvih pojava na velikim korpusima; etimološki, u vidu konkretnih doprinosa tumačenju pojedinih leksema na srpskohrvatskoj ili praslovenskoj ravni; tipološki, u meri u kojoj semantičke tipologije sadržane u uzornom spisku mogu konkurisati za status univerzalija. Bibliografija je podeljena na dijalekatske izvore, koji pokrivaju 37 punktova sa celog srpskohrvatskog jezičkog prostora, i literaturu (195 bibliografskih jedinica na raznim slovenskim i evropskim jezicima). Knjigu završavaju spiskovi skraćenica.  P.S.Primarni cilj u izradi ove disertacije bio je praktične prirode: da se za potrebe rada na srpskoj i slovenskoj etimologiji, a naročito na novom Etimološkom rečniku srpskog jezika sačini koliko-toliko funkcionalan i pouzdan model uređenog sistema semantičkih tipologija. Za široki krug značenja koja čine polisemantični sistem svodiv na osnovno „udarati”, taj cilj se može smatrati u izvesnoj (zasad najvećoj mogućoj) meri ostvarenim. Za dalji rad na tom planu, za proučavanje i opisivanje drugih „semantičkih grozdova” oko drugih značenjskih jezgara, na potencijalne druge autore verovatno će podsticajno uticati planirano publikovanje ove disertacije u okviru Biblioteke Južnoslovenskog filologa. Tada će biti jasniji i neki teorijski rezultati i zapažanja naznačeni u rezimiranju zaključka.

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa