Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj 4

Ivan Klajn: LINGVISTIČKE STUDIJE. Pantenon, Beograd, 2000, 259 str.

                          U knjizi je objedinjeno dvanaest radova Ivana Klajna, od kojih je jedanaest već objavljivano u beogradskim, novosadskim i sarajevskim lingvističkim časopisima, u širem vremenskom rasponu, od 1967. do 1987. S obzirom na to, njihova sadržina ne predstavlja novinu za našu lingvističku javnost, ali je svakako korisno kada se, posle izvesnog vremena, pojave na jednom mestu tako kompleksni i zapaženi radovi nekog poznatog autora. Tematika ovih radova je različita: najviše je morfosintaksičke i leksičke, a ima i pravopisne, kontaktološke, pragmatičke i metalingvističke. U većem broju radova problemi su razmatrani komparativno – na primerima iz nekoliko savremenih evropskih jezika (srpskom, engleskom, nemačkom, španskom, italijanskom i dr.).Leksika je predmet četiri rada iz ove knjige, i to uglavnom leksika stranog porekla u jednom jeziku. Radovi Strana reč - šta je to? i Greko-latinizmi i pitanje terminoloških dubleta dva su od tri rada koje je autor u Napomeni na početku knjige okvalifikovao kao radove koji „se bave jezičkim kontaktima u širem smislu” – sa mikrolingvističkog aspekta. U tu kategoriju spada i rad O prefiksoidima u srpskom jeziku jer obrađuje i internacionalne prefiksoide u tvorbenom sistemu srpskog jezika.Predmet rada Strana reč – šta je to? jeste problem razgraničenja domaćih od stranih reči u leksičkom sistemu jednog jezika, koji posebno dolazi do izražaja u leksikografskoj praksi. Autor daje pregled različitih rešenja u značajnijim deskriptivnim rečnicima nekoliko evropskih jezika (francuskog, italijanskog, engleskog) i zapaža nedoslednosti u njima. On razmatra relevantne kriterijume za identifikaciju strane reči (etimologiju, fonetsku, morfološku, grafijsku adaptaciju, raširenost upotrebe, postojanje domaćeg sinonima, strano značenje i dr.). Interesantan je autorov predlog o mogućnosti uvođenja merenja stepena odomaćenosti reči, zasnovanog na bodovanju svih ovih kriterijuma.Terminološka pitanja razmatraju se u radu Greko-latinizmi i pitanje terminoloških dubleta. Prednost u upotrebi daje se internacionalizmima, čije je izvorište u grčkom ili latinskom jeziku, nad terminima domaćeg porekla. Ona je pokazana na primerima iz lingvističke terminologije srpskog jezika. Pravopisne nedoumice vezane za pisanje složenica sa prefiksoidima, sa osvrtom na „Pravopisni rečnik” iz 1960, velika ekspanzija i izuzetna tvorbena produktivnost ovih tvorbenih elemenata, predmet su rada O prefiksoidima u srpskom jeziku. Preporučuje se „autonomija” prefiksoida u rečnicima, odnosno definisanje samo njih, a ne bezbroj složenica koje ih sadrže.U radu Nazivi mačke u evropskim jezicima (pokušaj uporedne sinhronijske studije) sinhronijskom komparacijom razmatraju se nazivi mužjaka i ženke mačke, hipokoristički izrazi za mačku, uzvici kojim se doziva mačka, glagoli „maukati” i onomatopeje maukanja u dvadeset i jednom evropskom jeziku i uviđaju se sličnosti između njih. Pošto je uvideo da su svi nazivi za mačku u ovim jezicima izvedeni iz malog broja osnova, autor se pozabavio njihovom etimologijom, koja je uvek zadavala probleme etimolozima. Pri tom navodi i kulturološke činjenice vezane za pojavu mačke u Evropi.I morfosintaksička tematika zastupljena je sa nekoliko radova. U njima autor uvek polazi od neke morfološke pojave (vrste ili podvrste reči ili gramatičke kategorije) čije osobine i način upotrebe u pojedinim jezicima posmatra u širem kontekstu – u okviru sintaksičkih jedinica (najčešće predikatske rečenice). Mnoga od pitanja koja su razmatrana u ovim radovima prisutna su i u autorovoj knjizi O funkciji i prirodi zamenica.U radu Pridevske zamenice ili pridevi razmatra se različit pristup istoj podvrsti reči u različitim lingvističkim tradicijama. Naime, ono što je za srpskog gramatičara pridevska zamenica, za italijanskog ili engleskog je pridev. Autor pokušava da utvrdi mesto ovih reči u kontekstu tradicionalne podele reči na vrste uz pomoć relevantnih kriterijuma (funkcije, distribucije, oblika i značenja). Uviđa da one nemaju iste osobine kao pridevi i da nije opravdano smatrati ih pridevima.Glavna tema rada O sintaksičkim osobinama pokaznih zamenica su „identifikacione (ekvativne) rečenice” (tipa „Ovo je moj sin”) u kojima u nekim jezicima (slovenski jezici, francuski, nemački) pokazna zamenica ostaje uvek u srednjem rodu, a u drugim dolazi do njenog slaganja sa imeničkom sintagmom u rodu i broju (španski, portugalski, italijanski) ili samo u broju (engleski). U radu O pojmovnom neutrumu autor daje sistematizaciju stanja gramatičke kategorije roda u evropskim jezicima, razmatra odnos gramatičkog i prirodnog roda i distribuciju srednjeg roda u jezicima. Zadržava se na „pojmovnoj funkciji” neutruma – označavanju srednjim rodom (kao kategorijom zamenica, participa i prideva) nečeg opšteg i neodređenog, koja se uočava u rečenici (npr. „Sve je to vrlo čudno”) i koja je svojstvena mnogim evropskim jezicima.Pragmatički pristup dominira u radu Lice kao gramatička i komunikacijska kategorija. Gramatičku kategoriju lica (kao svojstvo zamenica ili glagola u ličnom glagolskom obliku) razmatra kao indeksičku (deiktičku) kategoriju, koja dobija značenje tek u konkretnom činu komunikacije, a odnosi se na njegove učesnike. Govori se o referentnoj vrednosti svakog člana gramatičke kategorije lica (i jednine i množine) u procesu komunikacije. Dati su i primeri „pomerene” upotrebe lica i bezličnosti i objašnjenja za njih.Pravopisna tematika teorijski je razmatrana u radu Konvencionalno i suštinsko u pravopisu. Nepostojanje teorije pravopisa ni kod nas, a ni drugde u svetu; razlika između govora i pisanja; razlikovanje konvencionalnog (nedistinktivnog) i funkcionalnog (distinktivnog) u pravopisu; priroda našeg fonološkog pravopisa; kritika naših pravopisnih priručnika (izdatih pre 1993), koji sadrže puno odredbi, bez obrazloženja, sa puno pojedinosti i izuzetaka, ključne su teme o kojima autor u ovom radu raspravlja. Rad je aktuelizovan Dodatkom na kraju koji predstavlja kritički osvrt na Pravopis iz 1993. u vezi sa onim što je u radu razmatrano.U radovima Priručnici za srpskohrvatski na italijanskom jeziku od ujedinjenja do Prvog svetskog rata i Priručnici za srpskohrvatski na italijanskom jeziku od početka Prvog svetskog rata do pada fašizma (jedinom do sada neobjavljivanom) dat je hronološki pregled izdavanja gramatičkih priručnika za srpskohrvatski jezik na italijanskom, njihov prikaz i ocena. Do početka dvadesetog veka takva dela su izdavana u Zadru, Dubrovniku, Rijeci, a njihovi autori su bili slovenskog porekla. Klajn se zadržava na Budmanijevoj (1867), Parčićevoj (1873), Pavišićevoj (1875), Koblencovoj (1863), Danilovoj (1893), Kušarovoj (1906) gramatici. Od 1908. ovakvi priručnici pojavljuju se na italijanskom tlu. Iz ovog perioda analizirane su Androvićeva gramatika (1908), De  Mikelisova knjiga (1910) i dr. U drugom radu prikazani su priručnici Lakalendole (1917), Gujona (1919), Kronije (1923), niz vojnih priručnika i drugo. Klajna, u duhu kontrastivne analize, interesuju rešenja ovih autora za „neitalijanske” pojave u srpskom jeziku, kao što su: odnos među afrikatama č i ć, i đ; glagolski vid i dr.Makrolingvistički aspekt jezičkih kontakata predmet je rada Kontaktni i mešani jezici. Autor razmatra strukturno i funkcionalno specifične idiome koji nastaju u kontaktu govornika različitih jezika od strukturnih i leksičkih elemenata tih jezika, a koji funkcionišu u specifičnim socio-ekonomskim okolnostima. U literaturi se ovi idiomi obično razmatraju u kontekstu sociolingvističke podele jezika po funkciji. Klajn daje istorijat shvatanja kontaktnih i mešanih jezika koja se kreću od potpunog negiranja ovih fenomena kod lingvista devetnaestog veka (Bop, Rask, Šlajher, Miler), preko stvaranja vrednih monografija o njima kakve su one Huga Šuharta, najznačajnijeg pregaoca na ovom polju, do širenja domena istraživanja u ovoj lingvističkoj oblasti kod autora u dvadesetom veku, koja bi se mogla obuhvatiti nazivom „jezički kontakti uopšte”. Razmatrajući mišljenja autora dvadesetog veka o mešanim jezicima, Klajn akcenat stavlja ne na sociolingvističkim odlikama mešanih jezika, već na pitanjima vezanim za njihovu strukturu: da li su jezički nivoi mešanog jezika u celini preneti nivoi jezika iz kojih je on nastao ili je i unutar jednog nivoa moguće mešanje; ako je moguće ovo drugo, koji je nivo najpodložniji mešanju. Autor daje i pregled najznačajnijih mešanih jezika u svetu.Jedna od izrazitih odlika ove knjige je njena opštelingvistička orijentisanost, proizašla ne samo iz činjenice da se leksičke i gramatičke teme razmatraju na primerima iz više jezika (između kojih se uviđaju sličnosti i razlike i izvode neki opštelingvistički zaključci), već i iz toga što se pojave, analizirane na primerima samo iz jednog jezika, stavljaju u kontekst univerzalnih, opštelingvističkih pojava.                                     Slađana Ilić  (Beograd)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa