Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Disertacije

Aleksandra Petrović  (Beograd)

JEZIČKE OSOBINE UČENIKA U ŠKOLAMA SREDNJEG OBRAZOVANJA

 

Doktorska teza „Jezičke osobine učenika u školama srednjeg obrazovanja” odbranjena je 21. marta 2000. godine na Filološkom fakultetu u Beogradu pred komisijom koju su činili prof. dr Milorad Dešić, prof. dr Radoje Simić i dr Smiljka Vasić.

Iskustvo pokazuje da se nastavnici često žale kako učenici ne umeju da govore”, tj. da pravilno oforme rečenicu  i da izlažu gradivo sledeći logički princip i vodeći računa da odgovore na zadatu temu. Stoga smo smatrali da treba ispitati jezičku kompetenciju kod učenika kako bismo utvrdili u kojim kategorijama učenici ne poštuju jezičku normu. Bliže određenje pojma komunikativne kompetencije prihvaćeno je iz evropskog projekta  za učenje jezika  gde se komunikativna kompetencija definiše kao kompetencija koja omogućava govorniku da deluje upotrebljavajući lingvistička sredstva. Dok razvijeni jezički izraz podrazumeva poznavanje normi standardnog srpskoga jezika – fonetske, leksičke, semantičke, stilske; jasno izražavanje i fleksibilnost izraza.

Naše istraživanje treba da ukaže na probleme u savladavanju gradiva maternjeg jezika i da inicira razgovore o njihovim uzrocima. Takođe bliže određuje strukturu jezičkog izraza učenika kako bi se upotpunila znanja iz oblasti primenjene lingvistike. U središtu pažnje jeste pitanje koliko su učenici srednjih škola savladali u nastavnom procesu određene strukture maternjeg jezika i koliko su stekli određena znanja iz te oblasti.

U našem radu istraživali smo:

–  osobine pisanog jezičkog izraza,

–  osobine usmenog jezičkog izraza,

–  gramatičku kompetenciju kod učenika,

–  veze između osobina pisanog i usmenog jezičkog izraza,

–  veze između osobina pisanog jezičkog izraza i gramatičke kompetencije,

–  veze između usmenog jezičkog izraza i gramatičke kompetenicije,

–  veze između osobina pisanog jezičkog izraza,

–  veze između osobina usmenog jezičkog izraza,

razlike u pisanom jezičkom izrazu učenika prvoga razreda srednje škole i četvrtoga razreda srednje škole,

–  razlike u pisanom jezičkom izrazu u zavisnosti od vrste škole koju učenici pohađaju,

–  razlike u pisanom i usmenom jezičkom izrazu kod devojčica i dečaka,

–  veze između nivoa obrazovanja kod oca i majke i osobina pisanog jezičkog izraza kod učenika.

Uzorak se sastoji od 288 učenika gimnazija prvoga i četvrtoga razreda. Istraživanjem su obuhvaćene Treća beogradska gimnazija, Zemunska gimnazija i dve specijalizovane škole Filološka i Matematička gimnazija.

Metoda testiranja je primenjivana u sintaksičkoj analizi. Razvijenost pisanog jezičkog izraza je procenjivana na osnovu jezičkog korpusa pismenih zadataka učenika. Zapisi sa audio kasete su sadržali usmena saopštenja učenika na osnovu kojih je ispitivana razvijenost usmenog jezičkog izraza kod učenika. Upotrebljen je i opšti upitnik koji se odnosi na lične podatke učenika kao što su uzrast, pol, mesto rođenja učenika, zanimanje roditelja.

Osobine pisanog i usmenog jezičkog izraza proučavane su statističkim metodama. Test gramatičke kompetencije je ocenjen skalom od jedan do pet u zavisnosti od broja poena.

U okviru pisanog jezičkog izraza proučavane su sledeće osobine koje su predstavljale zavisne vrijable u statističkoj obradi podataka: izostavljanje tačke na kraju rečenice, pisanje tačke tamo gde joj nije mesto, izostavljanje zareza, pisanje zareza tamo gde mu nije mesto, semantičke greške, sintaksičke greške, leksička kompetencija, dužina teksta i struktura teksta.

U okviru usmenog jezičkog izraza istaknute su sledeće osobine: fluentnost jezičkog izraza, fonološka kompetencija, semantičke greške, sintaksičke greške,  leksička kompetencija, dužina teksta i struktura teksta.

Test gramatičke kompetencije je podrazumevao određivanje odnosa i vrsta zavisnih i nezavisnih rečenica u okviru složene jedinice. Date su dve složene rečenice. Osim toga, od učenika je traženo da odrede i oblike rekcijskih dopuna, kao i da prepoznaju rečenične članove.

Naše istraživanje, koje odslikava strukturu pisanog i usmenog jezičkog izraza kod učenika srednjoškolskog uzrasta, pokazuje kakvi su efekti nastave kulture izražavanja, dok test gramatičke kompetencije pokazuje u kojoj je meri savladano gradivo u oblasti gramatike. Takođe u radu se daju i metodska uputstva kako se može uticati na bogatije i pravilnije jezičko izražavanje, kao i na povećanje nivoa gramatičke kompetencije kod učenika.

Najznačajniji zaključci proizašli iz rezultata istraživanja su sledeći:

U testu gramatičke kompetencije učenici su imali najveći broj tačnih odgovora u prepoznavanju tipova rečeničnih odnosa, zavisnih i nezavisnih i podeli rečenica na niže jedinice. Učenici ne prepoznaju: odnosnu rečenicu sa veznikom što (72,3% u prvom razredu i 85,4% u četvrtom), sastavnu rečenicu sa veznikom te (42,7% u prvom razredu i 48,5% u četvrtom), izričnu rečenice (76,3% u prvom razredu i 73,7% u četvrtom), suprotnu rečenicu sa veznikom ali (50,0% u prvom razredu i 59,2% u četvrtom), dopusnu rečenicu (67,1% u prvom razredu i 61,1% u četvrtom).

Analizirajući odgovore na zahtev da se odrede rečenični članovi, došli smo dao zaključka da učenici mehanički određuju funkciju reči u rečenici. Stoga bi trebalo da učenici od samog početka školovanja rade vežbanja koja se odnose na pravilno formiranje rečenica, koje će omogućiti lakše prepoznavanje pozicije pojedinih rečeničnih članova i uočavanje njihove funkcije. Na takav način učenici će lakše moći da prepoznaju proste rečenice i njihove odnose u okviru složene. U isto vreme učenike treba upućivati na pojmove rečeničnih članova i to na dva rečenična člana: subjekat i predikat, a kasnije i na njihove odredbe i dopune.

Bilo bi dobro da tekstovi koji služe kao osnova za gramatičku analizu zainteresuju učenike svojom temom. Nužno je, kada se radi o sintaksičkoj analizi, objasniti interpunkcijske znakove i pravila obeležavanja zarezom u interpunkcijskoj funkciji. Vežbanja analize rečenica mogla bi se izvoditi na primerima iz tekstova koji su deci razumljivi i čija je tematika zanimljiva.

Udžbenici i priručnici treba da budu napisani standardnim jezikom i da se odlikuju jasnim i preciznim stilom. Samo u tom slučaju možemo govoriti o pozitivnom uticaju škole na jezički izraz učenika.

U pismenim zadacima jedan broj učenika ne ume da oformi rečnicu tako što izostavlja tačku na kraju rečenice (2,1% od ukupnog uzorka) ili piše je na mestima koja nisu predviđena pravopisnom normom (4,9%). Pokazalo se, takođe, da učenici ne poznaju pravila pisanja zareza u interpunkcijskoj funkciji. Rezultati istraživanja ukazuju na postojanje znatnog broja sintaksičkih (53,8% nisu napravili sintaksičke greške) i semantičkih grešaka (74,4% učenika nije imalo semantičke greške) u pismenim zadacima. Izostavljanje veznika i nepoznavanje njihovog značenja ukazuje na nerazvijenost jezičkog izraza.

Zbog velikog broja pravopisnih greška (oko 50% od ukupnog uzorka) nastavnici treba da obrate pažnju na poznavanje pravopisnih pravila kod učenika. Uz pomoć prvopisnih vežbi učenici mogu da poboljšaju nivo pisane kulture izražavanja. Ukoliko se greška određenog tipa u pismenim zadacima ponavlja kod znatnog broja učenika, potrebno je detaljno objasniti odgovarajuće pravopisno pravilo i vežbanjem utvrđivati obrađene jedinice u oblasti pravopisa.

U usmenom jezičkom izrazu pojavio se veliki broj sintaksičkih (69,6%) i semantičkih grešaka (36,3%). Zapaža se takođe nepoznavanje upotrebe priloga mnogo vrlo – jako.

Pokazalo se da sintaksičke i semantičke greške koreliraju na  nivou 0,001.  Gramatička kompetencija ima veze sa izostavljanjem tačke na kraju rečenice, sa ostalim pravopisnim greškama, dužinom teksta i strukturom teksta. Gramatička kompetencija nema korelacije sa usmenim jezičkim izrazom.

Dva jezička izraza se slažu u sledećem: učenici koji ne pišu tačku na kraju rečenice nemaju fluentan jezički izraz i obrnuto; učenici koji su pravili semantičke greške u govoru, u pisanom tekstu ne mogu da odrede rečenicu kao misaonu celinu, semantičke greške u pisanom izrazu imaju pozitivnu korelaciju sa usmenim sintaksičkim greškama, što se može tumačiti kao povezanost sintaksičkih i semantičkih grešaka bilo u usmenom, bilo u pisanom jezičkom izrazu.

Poređenje jezičkog izraza učenika prvoga i četvrtoga razreda  ukazuje na činjenice da postoje razlike u pojedinim osobinama. Učenici četvrtoga razreda pokazali su bolje rezultate  u poređenju osobine dužina teksta, imali su i manje sintaksičkih grešaka, a i učenici prvoga razreda pišu tačku gde joj nije mesto više od učenika četvrtoga razreda. Međutim,  ispostavilo se da učenici četvrtoga razreda izostavljaju tačku na kraju rečenice više od učenika prvoga razreda i prave više pravopisnih grešaka.

Takođe, ispostavilo se da školsko usmerenje ima veze sa razvijenošću jezičkog izraza. Učenici Filološke gimnazije ostvarili su najbolje rezultate u oblasti pravopisa, semantike, sintakse, dužine teksta, strukture teksta, gramatičke kompetencije.

Osobine jezičkog izraza koje smo mi proučavali mogu biti ispitivane i nekim drugim metodama, što bi upotpunilo znanje o njihovim međusobnim vezama i vezi sa gramatičkom kompetencijom ili sa uzrastom učenika, kao i pohađanjem određene škole. Takođe, isti instrumenti se mogu primenti na nekom drugom uzorku, npr. učenika proizvodnih zanimanja. Ovakvo istraživanje bi naročito bilo korisno radi bližeg sagledavanja odnosa pisanog ili usmenog jezičkog izraza s jedne strane i obrazovnog faktora s druge.

Postojeći društveni uslovi zahtevaju novi pristup problemima u nastavi maternjeg jezika. Iskustvo nastavnika i rezultati istraživanja u ovoj oblasti mogu pomoći u poboljšanju efikasnosti nastave srpskoga jezika i književnosti. Da bi se ostvarili postavljeni ciljevi i zadaci, neophodna je obuka nastavnika, ali i promene u sadržajima nastavnih planova i programa, i to posebno u delu pod naslovom Način ostvarivanja programa (uputstvo).

 

 

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa