Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj 5

 

HISTORY AND PERSPECTIVES OF LANGUAGE STUDY. PAPERS IN HONOR OF RANKO BUGARSKI.

Ed. by Olga Mišeska Tomić and Milorad Radovanović. (Amsterdam studies in the theory and history of linguistic science. Series IV, Current issues in linguistic theory, vol. 186). John Benjamins Publishing Company, Amsterdam/Philadelphia, 1999, XXI + 305 str.

          Ugledni izdavač lingvističke literature, John Benjamins Publishing Company, izdao je 2000. godine internacionalni zbornik radova posvećen Ranku Bugarskom, jednom od najpoznatijih i najuticajnijih jugoslovenskih lingvista. Svoje radove u ovom zborniku objavilo je 17 lingvista iz 11 zemalja. Radovi su grupisani u tri odeljka, a ti odeljci, po mišljenju priređivača, predstavljaju oblasti lingvistike kojima je Ranko Bugarski dao značajan doprinos.

          U ovom prikazu daju se osnovne informacije o svakom radu, onim redom kako se oni pojavljuju u knjizi.

 

Towards the History of Language Study

 

          Wolfgang Kühlwein, The Impact of the Relationship Between Language, Thought, and Action on the Applied Potential of Approaches to the Study of Language, str. 3–41

          Kilvajn polazi od pretpostavke da većina teorijskih pristupa jeziku najčešće naglašava tek jedan od odnosa u trijadi jezik – mišljenje – akcija, a skoro nikada sva tri. Utvrđujući tu „pretpostavku“ on postavlja i svoju „temeljnu hipotezu“: uopšteno govoreći, način na koji pojedini pristupi proučavanju jezika spajaju jezik, mišljenje i akciju (kao i obim u kome se to dešava) utiče na potencijalnu primenljivost datog pristupa jeziku, pa i na njegovu dugovečnost; posebno, pak, posmatrajući, što je tešnje jačanje uzajamnih odnosa u okviru pojedinačnog pristupa, to je veća njegova potencijalna primenljivost i dugovečnost. Tu svoju hipotezu on analizira kroz periode, od drevne Indije, preko srednjeg veka i renesanse, pa do 20. veka, analizirajući pojedinačno situaciju u 17, 18, 19. i 20. veku.

 

Ljubiša Rajić, Historical Linguistics in Time, 43–69

          Rajićev teorijski pristup polazi od toga da teorija istorijske lingvistike mora sadržati dve teorije, od kojih bi jedna objašnjavala postojanje jezika kao objekta istraživanja kroz vreme (nju on naziva teorija istorije jezika), a druga bi trebalo da konstituiše metateoriju istraživanja istorije jezika (nju on naziva teorija istoriografije jezika). Ove dve teorije skupa čine opštu teoriju istorijske, odnosno dijahronijske lingvistike. U svom radu on raspravlja o teorijskim pristupima odnosu istorije i istoriografije, unutrašnjem razvoju istorijske lingvistike, spoljnim faktorima koji su uticali (i koji utiču) na istorijsku lingvistiku, te o kognitivno teorijskoj autonomiji istorijske lingvistike.

 

Lásló Dezsö, Two Approaches to Morphological Typology and the Diachronic Characterization and Comparison of Languages, 71–83

          Ovaj rad se fokusira na dve morfološke tipologije, Skaličkinu i Grinbergovu. Najpre se ukratko karakteriše Mistelijeva tipologija, najrazrađenija tipologija 19. veka, koja je bila poznata Skalički. Zatim se predstavljaju Skaličkini teorijski konstrukti, onako kako ih Zgal kritički analizira. Na kraju se raspravlja o Grinbergovim tipološkim indeksima, koji su bazirani na Sapirovim tipovima. Grinberg i Zgal daju sažeto i pouzdano objašnjenje ovih dvaju različitih pristupa, a Deže primenjuje njihovu elaboraciju te daje dijahronijsku tipološku karakterizaciju i poređenje konkretnih jezika.

 

Dubravko Škiljan, The Amnesic Syndromes of Structuralism, 85–99

          Polazeći od Kunovog pojma naučne paradigme, Škiljan postavlja hipotezu da u procesu svog nastajanja sve velike epistemološke hipoteze utvrđuju neke karakteristične strateške procedure i da ta „ratna lukavstva“ pripadaju, bar delimično, implicitnoj oblasti njihovog teorijskog okvira, pa se ne manifestuju ni u „paradigmatskoj“ teoriji ni u naučnoj diskursivnoj praksi koja je posledica date naučne paradigme. On ukratko istražuje sledeće elemente strategije zaborava koja karakteriše konstituisanje strukturalizma kao naučne paradigme: 1) zaborav istorije, 2) zaborav „konstitucionalnih“ problema strukturalizma, 3) zaborav razlike između modela i stvarnosti, 4) zaborav nekih delova modela i 5) zaborav nekih elemenata stvarnosti.

 

W. Keith Percival, Saussure’s View of the Value of Diachrony, 101–114

          Persival, svestan da njegovi stavovi mogu zazvučati „jeretički“, dokazuje kako je Sosir, nasuprot uvreženom mišljenju da je davao primat sinhronijskom pristupu lingvistici, zapravo razmišljao o lingvistici u kojoj će sinhronijski i dijahronijski pristup, uprkos tome što se jasno razlučuju, biti ravnopravno zastupljeni.

 

E. F. K. Koerner, J. R. Firth and the Cours de linguistique générale: A Historiographical Sketch, 115–130

          Kerner u svom radu zaključuje da je J. R. Fert, najznačajniji britanski lingvista 20. veka, ipak dao samosvojan teorijski pristup jeziku, uprkos tome što je u njega ugradio i neke sosirovske pojmove. Fertov pristup je u znatno većoj meri empirijski zasnovan, jer je neuporedivo više vezan za britansku empirističku tradiciju nego za dugotrajnu francusku filozofiju nauke, kojoj pak Sosir daje svoj puni doprinos.

 

Towards Integration in Language Study

 

Wayles Browne, Serbo-Croatian Adjective-Declension Nouns and Viggo Brøndal’s Principle of Compensation, 133–139

          Polazeći od Brendalovog principa kompenzacije Braun zaključuje da u srpskohrvatskom jeziku, kada je reč o pridevskoj deklinaciji geografskih imena tipa Nemačka, Francuska i sl., jednina (kao nemarkirani, tj. jednostavniji član kategorije broja) dozvoljava nesaglasnosti između vrste reči i tipa deklinacije, dok množina (kao markirani član kategorije broja) to ne dozvoljava. Otuda pomenute imenice u jednini imaju pridevsku deklinaciju, a u množini se deklinacija usklađuje s vrstom reči i one se menjaju po imeničkoj deklinaciji.

 

Milka Ivić, The Markedness Principle and the Slavic Color Vocabulary, 141–145

          Milka Ivić, na primeru praslovenske lekseme *sinь i njenog razvoja u ruskom jeziku, pokazuje da se promene u leksici boja mogu rekonstruisati i objasniti uz pomoć Jakobsonovog principa markiranosti.

 

Jacek Fisiak and Camiel Hamans, The Semantic of a Hero, 147–155

          Jacek Fišak i Kamil Hamans daju istorijsku genezu semantike pojma heroj u nizozemskom i engleskom, uočavajući da neodređenost semantičkog obima ovog pojma, koja je i u engleskom i u nizozemskom kulturnom miljeu manje-više slična, uvećava njegov polisemički potencijal, zadržavajući glavnu komponentu prototipskog heroja — „neko ko radi nešto izuzetno“ — čak i onda kada ta reč nosi „antiherojsku“ konotaciju.

 

Olga Mišeska Tomić, Clitics and Lexical Features in Generative Grammar, 157–170

          Na osnovu analize ponašanja makedonskih klitika u okvirima klauze Olga Mišeska Tomić dokazuje da derivacija posebnih klitika kao nosilaca funkcionalnih projekcija, uprkos njihovoj orijentaciji ka inicijalnom elementu klauze ili ka njenoj glavnoj reči, zavisi od leksičkog sadržaja same glavne reči.

 

Anders Ahlqvist, Preterite and Perfect in Modern English, 171–181

          Alkvist u svom radu navodi činjenice koje pokazuju da se u američkom engleskom perfekat sa have gubi u korist preterita. On dokumentuje činjenicu da ovo gubljenje u američkom engleskom počinje oko 1750. godine te da se nastavlja do danas, utičući i na odgovarajući proces u britanskom engleskom.

 

Towards Language Study in Context

 

Peter H. Nelde and Peter J. Weber, Forty Years of Evolution in Contact Linguistics, 185–203

          Nelde i Veber u svom radu skiciraju kontaktnu lingvistiku kao lingvističku disiplinu, sažeto i informativno ocrtavajući predmet proučavanja, osnovne postavke i pravce istraživanja.

 

Rudolf Filipović, Historical-Primary Etymology vs. Secondary Etymology of Anglicisms in European Languages, 205–216

          Filipović polazi od definicije anglicizma koja kaže da je to reč pozajmljena iz engleskog i prilagođena kako bi bila ugrađena u sistem jezika primaoca. Na osnovu analize anglicizama u šest evropskih jezika (dva slovenska, dva germanska i dva romanska) on zaključuje a) da tu definiciju treba proširiti i b) da treba razlučivati dva stepena etimologije anglicizama, primarnu (istorijsku) i sekundarnu. Šira definicija koju Filipović nudi uključuje u sebe distinkciju između anglicizama nastalih direktno od engleskih reči (primarni anglicizmi) i onih anglicizama nastalih od izvornih reči stvorenih od neengleskih elemenata (sekundarni anglicizmi). Prilagođavanje obe grupe sprovodi se na četiri nivoa: ortografskom, fonološkom, morfološkom i semantičkom. U okviru određivanja porekla i razvoja anglicizama Filipović razlučuje dva stepena etimologije: a) primarnu (istorijsku) etimologiju i b) sekundarnu etimologiju.

 

Albina Nećak Lük, Language Issues in Ethnic Studies: Research Approach in Some Slovenian Studies, 217–234

          Albina Nećak-Lik najpre skicira „etnička proučavanja“, govoreći o međusobnom odnosu jezika i etničke pripadnosti, te o komunikaciji i interakciji u etnički mešovitim krajevima. Zatim postavlja teorijski okvir, nabrajajući teorijske modele kojima se, po njenom mišljenju, najčešće služe slovenački istraživači u empirijskim istraživanjima. U završnom delu rada ona se koncentriše na etničke i jezičke indikatore i pravce koji se mogu uočiti u komunikacijskoj praksi manjinskih zajednica u slovenačkom etničkom arealu, pokušavajući da približno proceni njihovu etnolingvističku vitalnost.

 

George Thomas, A Diachronic Approach to Sociolinguistics: Language Use in Selected Plays from Croatia, 235–256

          Tomas u svom radu, na materijalu četiri komedije nastale u arealu hrvatskog jezika u periodu od 300 godina, pokazuje način na koji se te drame mogu upotrebiti kako bi se razvila socijalna istorija jezičke upotrebe na nekom području. Svim ovim komedijama zajedničko je to da u prvi plan iznose jezičku situaciju, tj. to da pisac svesno skreće pažnju svojoj publici na varijetete jezičke upotrebe i da očekuje od nje odgovarajuću reakciju. Tomas smatra da ovi dramski tekstovi precizno odražavaju jezičko ponašanje i jezičke stavove koji su bili aktuelni u vreme kada su pomenuti tekstovi nastajali.

 

Dunja Jutronić, A Possible Sociolinguistic Universal, 257–269

          Analizirajući socijalno uslovljene govorne razlike na nivou „urbanog vernakulara“ Splita, Dunja Jutronić prati jezičko ponašanje svojih informanata u pogledu fonoloških varijabli m > n, lj > l i đ > j. Rezultati do koji je došla omogućili su joj da formuliše sledeću moguću jezičku univerzaliju: „U svakoj govornoj zajednici u kojoj se javljaju neke fonološke varijacije u zavisnosti od toga kojoj društvenoj klasi govornici pripadaju moglo bi se predvideti da će, pod uticajem standardnog jezika (ili prestižnog jezika), fonološke varijable u govoru manje obrazovane društvene grupe ostati srazmerno nepromenjene (u poređenju sa promenama koje se događaju u govoru drugih društvenih grupa).“

 

Damir Kalgojera, A Sketch for a Chronicle of (Anti-)Prescriptivism, 271–283

          Damir Kalođera daje kratak i informativan pregled odnosa lingvista prema preskriptivizmu u anglosaksonskoj lingvistici u poslednjih šezdesetak godina, konstatujući kako je krug preskriptivizam –antipreskriptivizam – preskriptivizam zatvoren devedestih godina 20. veka.

 

Vlado Đukanović  (Beograd)

5830 komentara »