Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Disertacije, Broj 6

 

Sofija Miloradović (Beograd)

 

UPOTREBA PADEŽA U POMORAVSKOM GOVORU PARAĆINSKOG KRAJA

Upotreba padeža u pomoravskom govoru paraćinskog kraja tema je doktorske disertacije koju je mr Sofija Miloradović odbranila 26. aprila 2001. godine na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu pred komisijom koju su sačinjavali: akademik Milka Ivić, prof. dr Dragoljub Petrović i prof. dr Mato Pižurica. 

 

Paraćinsko Pomoravlje obuhvata teritoriju od oko 550 kvadratnih kilometara, koja zauzima gornji tok Velike Morave, nedaleko od mesta gde se sastaju Južna i Zapadna Morava, na sever do Ćuprije, na istok do sela Izvor, poslednjeg pred prevoj Čestobrodicu na putu za Zaječar i bugarsku granicu, a zapadnu među čine sela duž zapadne obale Velike Morave.

Sintaksička problematika u dijalektima izuzetno je kompleksna, najmanje obrađivana i stoga nedovoljno osvetljena. Dakako, dijalekatska sintaksička građa je povrh svega toga u opasnosti da  zauvek nestane.

Za  govor koji smo podvrgli analizi poznavanje sintaksičkih prilika je od prvorazrednog značaja, a zbog njegovog položaja na razmeđu dvaju dijalekatskih masiva štokavskog narečjakosovsko resavskog i prizrensko-timočkog. Pri odlučivanju za ovu lingvističku temu  pošlo se od pretpostavke da ovakvo istraživanje može izneti pred nauku dosta podataka o prirodi međujezičkih odnosa na tom pomoravskom terenu i, samim tim, pokazati  izuzetnu složenost sintaksičke problematike u jednom takvom govornom tipu.  I još nešto. Osvetljavanjem načina funkcionisanja ovog dela sintaksičkog sistema izabrane govorne zone, u kojoj je primetna jaka infiltracija balkanizama, omogućuje se bliže sagledavanje načina napredovanja balkanizama i njihovog razvijanja na ovom geografskom prostoru, odnosno, još dublje spoznavanje balkanističkih fenomena. Ova pitanja naznačena su i pokrenuta  u radovima P. Ivića i A. N. Soboljeva u novije vreme.

Metod prikupljanja jezičke građe za analizu određen je, tj. uslovljen, preliminarnim saznanjima o ovom pomoravskom govoru i samim sintaksičkim nivoom ispitivanja. Sačinili smo upitnik kojim smo pokušali da što detaljnije obuhvatimo repertoar sintaksičke problematike u kosovsko-resavskom i prizrensko-timočkom dijalektu. Međutim, direktnim korišćenjem upitnika ne mogu se dobiti sve potrebne jezičke činjenice, a naročito se u praktičnom radu na terenu sa sintaksičkim upitnikom pojavljuje čitav niz problema. Stoga je građa prikupljana i slobodnim spontanim razgovorom i snimanjem materijala na kasetofonske trake u 26 sela paraćinske opštine

Konkretan zadatak postavljen prilikom izrade ovoga rada bio je deskripcija  sintaksičkih prilika u domenu upotrebe padeža u jednom prelaznom kosovsko-resavskom govoru i, s obzirom na jaku infiltraciju  balkanizama,  preciznije  određivanje  položaja i statusa ovog govora na dijalektološkoj karti. Sve to je podrazumevalo i teorijska razmatranja pojedinih fenomena, te poređenja  sa susednim i(li) udaljenijim srodnim kosovsko-resavskim govorima, kao i komparaciju sa stanjem u južnomoravskim govorima  prizrensko-timočkog dijalekta. S tim u vezi često smo se pozivali na rad A. N. Soboljeva Kategoriя padeža na periferii   balkanoslavяnskogo areala,[1] koji povezuje veliki broj   fragmentarnih podataka i daje izuzetno potpun opis, koliko je to  bilo moguće prema postojećoj dijalektološkoj literaturi, ovog fenomena.

U prikazu sintakse padeža Paraćinskog Pomoravlja, kao jedne od osnovnih sintaksičkih celina, razmatrana je u posebnim odeljcima upotreba svakog od sedam padeža ponaosob. Genitivne, dativne, akuzativne, instrumentalne i lokativne padežne sintagme  analizirane su kroz osnovne vrste upotrebe određenog padeža – prema reči uz koju stoje. Svakako, u osnovi je korišćena tradicionalna podela na bespredloške i predloške padežne sintagme. Građa je u okviru svake vrste upotrebe pojedinačno grupisana u odgovarajuće podtipove i značenjske kategorije.

Kada je reč o dativu, posebno su razmatrani primeri sa ličnim zamenicama zbog naročitih sintaksičkih konstrukcija u kojima se nalaze – posesivnih i modalno markiranih.

Pored centralne analize upotrebe padeža, u ovaj rad su integrisana i tri kraća odeljka u kojima su predstavljeni: 1) opšti padež (casus generalis), 2) odnos između padeža mesta i padeža cilja kretanja uz mesne predloge i 3) pojava udvajanja predloga. Takođe, disertacija sadrži i sledeće celine: Uvod, Završna razmatranja, Zaključak, Tekstovi, Skraćenice i Literatura, a u prilogu – kartu paraćinske opštine sa okolinom.

 

U Uvodu  se govori o prošlosti proučavanog područja i etničkom sastavu stanovništva, kao i o dosadašnjem proučavanju govora Paraćinskog Pomoravlja. U našoj dijalektološkoj literaturi do 1985. godine nije bilo radova koji su se posebno bavili govorom ovog dela Pomoravlja, a ni njegovim pojedinačnim osobinama. Uvod sadrži još nekoliko potcelina u kojima se razmatraju naziv “prelazni govor” i izbor teme sa preliminarnim uvidima, a potom  daju metodološki podaci.

U centralnom delu rada pokušali smo da, sagledavajući promenu distribucije padežnih formi, koju je proizveo znatan upliv analitičkih struktura i, sledstveno tome, povlačenje konkurentnih flektivnih, utvrdimo koji su padeži i predloško-padežne konstrukcije pokazali najveću stabilnost pred analitičkim konkurentom, a koji su se pokazali kao „najpropustljiviji” za analitičke inovacije. 

Nominativ. Upotreba nominativa je u ispitivanom pomoravskom govoru znatno šira nego u savremenom standardnom jeziku, a ova se ekspanzivnost, pre svega, odnosi na konstrukcije koje bi u našem standardnom jeziku sadržale G, a potom, u manjem broju slučajeva, i na konstrukcije s nekim drugim padežnim oblicima.                    

Genitiv. Oblik genitiva se u istraživanom pomoravskom govoru ostvaruje u kombinaciji predlog + padež, i to u barem dvostruko većem broju primera od onih koji sadrže CG u genitivnoj funkciji, dok se u svim ostalim slučajevima gotovo redovno pojavljuje konstrukcija s opštim padežnim oblikom. Dakle, relativno stabilna pred naletima analitičkih konstrukcija s opštim padežom ostala je jedino sfera pozicije genitiva uz predlog.

Može se govoriti o delimičnoj suženosti upotrebe genitiva u istraživanom pomoravskom govoru, a u odnosu na srpski jezički standard, što se ogleda u nešto manjem broju njemu pridodatih predloga, pa i u manjem broju relacija koje se njima iskazuju.

Dativ. Ispitivanje dativnih sintagmi bez predloga pokazalo je da je u govoru Paraćinskog Pomoravlja, za razliku od drugih opisanih kosovsko-resavskih govora, došlo do potpunog istiskivanja posesivnog bespredloškog genitiva za lice, a u korist adnominalnog posesivnog dativa, i to ne samo kada se radi o egzistencijalnoj pripadnosti.

Razmatrana građa pokazuje da su forme bespredloškog dativa sasvim marginalno sredstvo  izražavanja cilja, tj. krajnjeg  punkta nekog kretanja, a da je mala i mogućnost relacija  koje se mogu obeležiti predlogom ka (k). Umesto dativa cilja ili smera uz glagole kretanja pojavljuje se na istraživanom govornom području  balkanska inovacija – lokaciona konstrukcija kod + G / CG.

U sfere upotrebe dativa nije prodro CG, što svedoči o njegovoj izuzetnoj stabilnosti u ispitivanom govoru. 

Akuzativ. Mogućnost naporedne upotrebe genitiva i akuzativa u konstrukcijama sa glagolom imati i u još nekim partitivnim konstrukcijama, uz negirane glagole i sa atributskom odredbom za označavanje vremena / vremenskog trajanja, u istoj funkciji i sa istim značenjem, nije iskorišćena u istraživanom pomoravskom govoru. Naime, u ovom je govoru daleko odmakao proces gubljenja genitivnih formi i, paralelno sa njim, proces širenja upotrebe akuzativnih formi koje su postale produktivna kategorija.

Naglasak smo stavili i na odstupanje koje se odnosi na izjednačenje oblika  akuzativa množine sa nominativom množine  kod imenica muškog roda, i u bespredloškim i u predloškim sintagmama. Nominativna množinska forma funkcioniše u ovom slučaju kao opšti padežni oblik.

Vokativ. Na sintaksičkom planu, u okviru padežnog sistema, ovaj je nezavisni padež najinteresantniji sa stanovišta mogućnosti  da neke njegove funkcije preuzme drugi nezavisni padež – N.                       

Instrumental. U istraživanom je govoru došlo do izrazitog intenziviranja dveju pojava karakterističnih za kosovsko-resavski dijalekat u celini:  korišćenje opšteg padeža u instrumentalnoj funkciji i upotreba socijativne konstrukcije umesto bespredloškog instrumentala „oruđa” i u još nekim, manje frekventnim, značenjskim kategorijama bespredloškog instrumentala (izuzev prosekutiva).

Specifičnost ovog govora je i isključiva upotreba opšteg padežnog oblika umesto instrumentala uz predloge: pod, nad, pred i među, kao i njegova  desetostruko češća upotreba u odnosu na I  uz predlog s(a).

Isključiva upotreba oblika instrumentala uz predlog za sa  sekventivnim značenjem tipa ići za nekim može se objasniti potrebom za diferenciranjem od konstrukcije za + A uz glagole tipa ići i sa značenjem „odlaziti negde sa ciljem da se neko / nešto nađe i dovede / donese”.

Lokativ. U upotrebi lokativnih sintagmi u govoru Paraćinskog Pomoravlja postoje dve osnovne kategorije razlika u odnosu na savremeni standardni jezik i druge opisane kosovsko-resavske govore: 1) veoma niska frekvencija lokativnih formi i znatno češće korišćenje opšteg padeža u lokativnoj funkciji, naročito uz predloge u i na; 2) odsustvo, tj. neznatno prisustvo predloga o i pri. Međutim, kada lokativna značenja bivaju obeležena predlogom po, gotovo je uravnotežen broj primera sa lokativnim padežnim oblikom i opštim padežom u lokativnoj funkciji. Na taj način je predlog po postao poslednje „utvrđenje” lokativa u padežnom sistemu govora Paraćinskog Pomoravlja.

U istraživanom govoru postoji tendencija zamene predloško-padežnih konstrukcija o + L/CG i pri + L/CG različitim dubletima, tj. drugim predloško-padežnim konstrukcijama ( od + G/CG, za + A, na + A m. o +L/CG; uz + A, kod/pored + G/CG m. pri + L/CG).

U odeljku Završna razmatranja zaključili smo da se i govor Paraćinskog Pomoravlja pokazuje kao izuzetno rečit „izvor obaveštenja” kada su u pitanju  metanastazička kretanja i poreklo stanovništva. Ovaj je govor, naime, u najvećoj meri rezultat naseljeničkih struja nosilaca prizrensko-timočkog dijalekta, od 14. veka pa sve do današnjih dana. U manjoj meri, na formiranje strukture ovog pomoravskog govora uticala je i neposredna blizina granice sa prizrensko-timočkim dijalekatskim masivom, odnosno, sa njegovim južnomoravskim govorima. Ocrtani momenti direktno su uzrokovali izraženu tendenciju ka analitizmu u imenskom sistemu, tj. meru prodora casus generalisa u istraživani govor paraćinskog kraja. Ipak, možemo potvrditi da se, bez obzira na to što opšti padež realizuje čitav niz funkcija različitih padeža, u ovom prelaznom govoru kosovsko-resavske zone čuvaju flektivne forme svih sedam padeža.

Podaci koje je A. N. Soboljev izneo u napred pominjanom radu i naša dijalekatska građa  slažu se u svedočenju o naročitoj stabilnosti dativa i lokativa u konstrukciji s predlogom po, kao i o izrazitom istiskivanju instrumentalne forme iz socijativne konstrukcije  i njenoj zameni opštom padežnom formom. Dijalekatska građa prikupljena na terenu Paraćinskog Pomoravlja nije, međutim, potvrdila ostale zaključke Soboljeva u pogledu pojedinih padežnih kategorija, odnosno, pojedinih  padežnih značenja. Protivrečnost između   zaključaka A. N. Soboljeva i naših zaključaka negde je manje, a negde više izražena, o čemu je u radu podrobno govoreno.

Sudeći prema svemu navedenom, situacija u sintaksi padeža ispitivanog govora Paraćinskog Pomoravlja, u celini gledano, bliža je stanju ove sintaksičke oblasti u prizrensko-timočkim govorima, nego onom u susednim kosovsko-resavskim. Na ovom mestu treba dodati i jednu generalnu ogradu: sintaksa kosovsko-resavskih govora istražena je u vrlo maloj meri, tako da se nekakav integralni spisak  pobrojanih zajedničkih sintaksičkih osobina  koje povezuju ove govore može očekivati tek u budućnosti.

U završnom odeljku pokušali smo izvesti i neke opštije zaključke u vezi sa razmatranjima  mogućih uticaja određenih semantičkih kategorija, predloških leksema, tipova morfoloških nastavaka i gramatičkog broja na čuvanje/nestajanje flektivnih padežnih oblika. 

Imena lokaliteta su se pokazala kao semantička kategorija izrazito podložna redukciji u predloškim konstrukcijama, te bi se moglo zaključiti da je u ovim slučajevima najmanje potrebna padežna distinkcija  iskazane relacije.

Smatramo da se mogu navesti barem dva razloga za bolju očuvanost fleksije (reč je o jedninskim oblicima) kod predloškog genitiva i kod instrumentala u socijativnim konstrukcijama, no što je to slučaj kod instrumentala i lokativa s „mesnim” predlozima: 1) semantički tip imenice presudno utiče na čuvanje fleksije, tj. uzeta je u obzir teza o antropocentričnosti jezika i 2) izrazita potreba za padežnom distinkcijom iskazane relacije kod genitiva može biti uslovljena i „neobeleženošću” ove padežne kategorije u odnosu na ostale članove mesnog sistema, te njenom mogućnošću da iskaže najrazličitije odnose u prostoru. Dakle, nije svejedno da li je reč o lociranosti neke radnje direktnim  (L) ili indirektnim (I) načinom, ili je reč o odmeravanju nekog prostora (G), o „identifikaciji mesta radnje u najširem smislu”. Na ovaj način sagledani su i razlozi nejednakog ponašanja ova tri padeža kao padeža prostornih odnosa  pred prodorom analitičkih tendencija.

Može se samo pretpostaviti da je  izrazitija frekvencija lokativnih formi uz predlog po, u ovde ispitivanom govoru i u drugim kosovsko-resavskim govorima, u vezi sa istorijskim razvojem ovog predloga, tj. u vezi sa činjenicom da je većina sadašnjih najčešćih značenja uz predlog po preneta s dativne konstrukcije na lokativnu. Poznato nam je, pak, da se D svih imenica oba broja dobro čuva čak i u nekim prizrensko-timočkim govorima, a u kosovsko-resavskoj dijalekatskoj zoni ovo je padež izuzetne stabilnosti.

 

Razlog za naročitu „sklonost” imenica srednjeg roda ka analitizmu, odnosno, za takvu vrstu „nesklonosti”  kod imenica ženskog roda, potražili smo u sinkretizmu nominativa i akuzativa kod ovih prvih, tj. u nesinkretičnosti imenovanih padeža kod ovih drugih. Imenice muškog roda u oba slučaja nalaze se na sredokraći.

U govoru Paraćinskog Pomoravlja sinkretičnost nominativa i akuzativa prisutna je u množini sva tri imenička tipa, te je time, po našem mišljenju, i „pružena šansa” ovom gramatičkom broju za izrazitiju podložnost unifikaciji.

U ovom radu važno je bilo progovoriti, gledano sa opštelingvističke tačke gledišta, o tome da se istraživani govor  „balkanizovao” po meri svog istorijskog razvoja i pribavio sebi jednu paletu balkanskih strukturalnih obeležja, a opšte je poznato da među balkanskim jezicima najviše podudarnosti ima u sintaksičkoj strukturi. Izdvojeni su neki „kategorijalni” balkanizmi koji su karakteristični za istraživani govor.

U govoru Paraćinskog Pomoravlja najvidnija inovacija balkanističkog tipa je, svakako, pojava casus generalisa kao sintaksičke konstrukcije koja živi i deluje kao paralela flektivnim formama, tj. sintetičkoj deklinaciji.

Stožerno mesto pri rastakanju sintetičke deklinacije u istoriji balkanskih jezika predstavljalo je neutralizovanje padežne opozicije genitiva i dativa i omogućavanje sinkretizma njihovih formi. U govoru Paraćinskog Pomoravlja ovaj se analitizam („primarni” balkanizam po Šaleru), ostvaruje samo delimično. Naime, sinkretizovane su forme genitiva i dativa  u semantičkoj kategoriji posesivnosti, gde je D preuzeo na sebe posesivne funkcije genitiva.

U istraživanom pomoravskom govoru imamo prisutnu desemantizaciju predloga kod, koji je istisnuo predlog k(a) u značenju cilja kretanja, te upotrebu konstrukcije kod + G/OR m. dativa za označavanje cilja kretanja kao balkansku inovaciju.  

Uvidom u konkretnu dijalekatsku situaciju utvrdili smo  još jedan red procesa svojstvenih imeničkom sistemu govora Paraćinskog Pomoravlja, a objedinjenih pod plaštom tendencije ka analitizmu, odn. svrstanih u jedan niz posledica balkanističkih jezičkih procesa na ovom terenu: ekspanzivnost upotrebe nominativa (pre svega, u odnosu na konstrukcije koje bi u našem standardnom jeziku sadržale G), proces širenja upotrebe bespredloškog akuzativa na račun genitiva u određenim sintaksičkim kategorijama, znatna analitizacija temporalnih konstrukcija itd.

Bez obzira na to što naš jezik pripada periferiji balkanskog jezičkog saveza, izuzimajući tzv. torlačke govore, po nizu „kategorijalnih” balkanizama ističu se govori kosovsko-resavske zone, ne zaostajući značajno za zonom jugoistočne Srbije. To su isticali mnogi lingvisti, od Birnbauma do naših B. Popova i V. Stanišića. Stanje u ispitivanom prelaznom kosovsko-resavskom govoru pokazuje njegovo prilično intenzivno učestvovanje u balkanskom jezičkom savezu.

Balkanolozi najčešće podvrgavaju analizi standardne balkanske jezike, često pisane (književne) izvore, da bi se onda na takvoj podlozi sintetizovali i zaključci o sintaksi balkanskih jezika. Izborom analiziranog u ovom radu lokalnog dijalekatskog sistema trebalo je da barem delimično budu potpomognuta dva  teorijska zahteva koja je u novije vreme formulisao i postavio kao imperativ A. N. Soboljev: da se proučavanjem balkanskog jezičkog saveza na dijalekatskom nivou sačini njegova posve realna slika i da se kao novi izvor informacija o istoriji balkanoslovenskih jezika iskoriste govori „prelazne” kosovsko-resavske zone.

 The Case Function in the Pomoravlje Subdialect

of the Paraćin Region

 

Abstract

 

The speech of Paraćinsko Pomoravlje occupies a bordering zone between two large dialectal masses of the Serbian language: the Kosovo-Resava and the Prizren-Timok dialects. It is an area in which the unquestionable basis of the former dialect is covered by a superstratum of the Southern Morava sudialects of the latter zone. This superstratification is best reflected in the use of cases. The studied zone also offers possibilities for close investigation of ways in which Balkanisms spread or develop on this territory. The speech in question is mostly the result of successive migratory moves of the speakers of the Prizren-Timok dialect, dating from the 14th century into this day. The abovementioned facts have directly caused a prominent tendency toward analytism in the nominal system, i.e. a certain degree of penetration of casus generalis into the speech of the Paraćin region. Therefore, the studied transitional speech can be rendered as taking part intensively in the Balkan league of languages.

An attempt has been made in this thesis, after a recapitulation of the change of distribution of case forms that resulted from the influence of analytical structures and the consequent retreat of the competing flective ones, to find out which cases and what prepositional phrases with cases have proved most stable before their analytic rivals, and which have succumbed to analytic innovations.

The speech of the Paraćin region boasts a high degree of stability of dative case. Syncretized are the forms of genitive and dative cases in the semantic category of possessivity, so that dative took over the possessive functions of genitive.

In the speech of the Paraćin region the instrumental and locative meanings are predominantly expressed by analytic constructions.

The stability of genitive case in non-prepositional constructions is highly threatened, and there are many instances of genitive case occuring with prepositions.

A conclusion can be made that, regardless of the fact that casus generalis makes up for a number of functions of various cases, in this tansitional speech of the Kosovo-Resava zone the flective forms of all the seven cases are still preserved.

 

KEYWORDS: Serbian dialects, the Kosovo-Resava dialect, the Prizren-Timok dialect, transitional speech, case function, casus generalis, preposition, case meaning, analytism, Balkanism.

 


[1] Н. А. Соболев: Категория падежа на периферии балканославянского ареала. Зборник за филологију и лингвистику, XXXIV/1, Нови Сад, 1991.

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa