Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Rečnici, Broj 6

 

Milosav Ž. Čarkić:  POJMOVNIK RIME (SA PRIMERIMA IZ SRPSKE POEZIJE). Institut za srpski jezik SANU, Filozofski fakultet, Beograd Banjaluka, 2001.

Položaj glasova u estetskom oblikovanju fonijske strukture govora predmet je mnogih fonostilističkih istraživanja. Euritmija jeste osnova eufonije  govora, a najtipičniji slučaj u kome dolazi do izražaja povezanost ovih pojava jeste rima. S obzirom da pojam rime datira još iz 4. veka, a ni do dan-danas nije izvršena jasna klasifikacija i ustanovljena prihvatljiva terminologija,  prof. dr Milosav Ž. Čarkić je u nedavno objavljenom rečniku Pojmovnik rime (sa primerima iz srpske poezije) izneo svoju vlastitu teoriju rime i pojasnio problematiku njenog klasifikovanja i terminološkog određenja.

U uvodnom delu knjige Čarkić podseća na činjenicu da su se svrha rime, njena funkcija  i značenje menjali tokom vekova, kao što je i njena dekonanizacija uslovila razvoj strukture stiha.

Autor dalje prihvata uobičajenu podelu rime prema rodu, kvalitetu i distribuciji s tim što podelu rime prema broju rimovanih slogova, tj. prema rodu (kvantitetu) na: jednosložnu (mušku), dvosložnu (žensku), trosložnu (daktilsku) i višesložnu (hiperdaktilsku) smatra nepreciznom. Čarkić daje bolje rešenje da se kvantitet rime meri rimovanim fonemama, a ne slogovima. Na osnovu broja podudarnih fonema (glasova) u rimovanom materijalu u srpskoj poeziji postoje deset kvantitativnih modela rime: jednofonemska (zlo – svo), dvofonemska (jao – dao), trofonemska (dola – bola; vije – nije), četvorofonemska (čedne – ledne; časno – glasno), petofonemska (crnpurasta – hrasta), šestofonemska (blistom – listom), sedmofonemska (okovima – sokovima), osmofonemska (pouvirali – poumirali), devetofonemska (pripravljaju – pristavljaju) i desetofonemska (Prokletijaproklet i ja)

             Kada govori o kvalitetu rime autor nudi svoju vlastitu klasifikaciju i terminologiju te daje na primerima iz  srpske poezije upotrebu četiri kvalitativna modela rime: izomorfni, metatezni, epentetski, metatezno-epentetski.

U Pojmovniku se razlikuje šest distributivnih modela rime s obzirom na način razmeštaja rime u pesmi: 1) potpuna 2) eliptična 3) naizmenična 4)povremena 5) delimična i 6) iznenadna rima. Zanimljiva je opaska autora da  prva tri distributivna modela koriste u svojoj poeziji pesnici moderne, a da se druga tri modela vezuju za pesnike srpske poezije pre i posle moderne, kao i za našu narodnu lirsku i epsku poeziju.

Analizirajući leksičko-gramatički sastav rime autor dolazi do zaključka da je rima u našoj poeziji građena od iste vrste reči. Razlikuju se imenička, glagolska, zamenička, pridevska i priloška rima. Nije isključena upotreba ni drugih vrsta reči i njihovih kombinacija.

             U Pojmovniku rime nije analiziran samo bogati materijal iz srpske riznice narodnog i usmenog pesništva, već su pomenuti i tipovi rime koji nisu potvrđeni u srpskom pesništvu, ali se zato susreću, recimo u pesmama engleskih, francuskih i ruskih pesnika: kraljevska rima (rhyme royal), rima akromonograma (rifmennaя akromonogramma), prelomljena rima (rym lamane) i burima (bouts rimés).

             Jedan vrstan poznavalac jezika ne može da zanemari terminološke nedoumice i nepreciznosti vezane za pojam rime. Kod odrednice određene rime autor navodi sve termine koji su do danas u upotrebi. U retkim slučajevima on uvodi novi, sopstveni termin, jer smatra da onaj, koji je do sada bio u upotrebi, nije imao status naučnog termina. Recimo, umesto naziva prednja i početna rima, karakteristične za rimu koja se javlja na početku stiha, koristi termin – rima anafora.

             U Pojmovniku su svi tipovi rime obrađeni leksikografskom metodom.  Odrednice su poređane po azbučnom redu. Tamo gde postoje terminološke varijante u zagradama su dati alternativni nazivi. Posle svakog tipa rime data je njena definicija, zatim dodatni komentar u kome se ističe njena rasprostranjenost i zastupljenost u srpskoj poeziji. Često su objašnjenja opisno formulisana kod pojedinih vrsta rima. Kada govori o zastupljenosti određene vrste rime u modernoj, autor misli na pesnike koji su pripadali ovom periodu i negovali savršenstvo forme: Rakić, Dučić, Pandurović, Dis. Pod periodom pre moderne autor misli na vreme od  nastanka srpske poezije  pa sve do pomenutih pesnika i ističe razvoj rime ka njenoj kanonizaciji u modernoj. U periodu posle moderne rima dobija sve veći stepen neobaveznosti i doživljava dekanonizaciju što se smatra estskim načelom.

             Na kraju uvodnog dela Milosav Ž. Čarkić rezimira da je Pojmovnik rime (leksikon ili rečnik pojmova rime) nastao kao plod sopstvenog dugogodišnjeg bavljenja stihom i rimom sa lingvostilističkog i književostilističkog aspekta. Kao najveći problem autor ističe terminologiju rime. Nakon pojave ovog leksikona čitalac može da, prema istovetnim parametrima, razmišlja o odabiru i ujednačavanju terminoloških varijanti (od kojih neke i nemaju status termina). Pojmovnik rime je, prema autoru,  uvod u jedno opsežno i temeljno istraživanje rime s obzirom da je u ovom rečniku ozbiljnije data njena klasifikacija i pružen  uvid u njenu terminološku problematiku.

 

Ivana Bojović  (Beograd)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa