Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj 6

 

Duška Klikovac: SEMANTIKA PREDLOGA. STUDIJA IZ KOGNITIVNE LINGVISTIKE. Filološki fakultet, Beograd, 2000, [5]430str.[1]

                Tokom dve poslednje decenije 20. veka svetska lingvistička teorijska misao dobila je svež, veoma inspirativan, a u ovom je trenutku već sasim jasno i produktivan, podsticaj u usmerenju nazvanom kognitivna lingvistika, specifičnije kognitivna semantika i kognitivna gramatika. U drugoj polovini devedesetih godina prošloga veka ta aktuelna svetska lingvistička strujanja našla su sledbenike i u našoj lingvističkoj sredini. Najpre, 1997. godine, u izdanju Izdavačke knjižarnice Zorana Stojanovića (Sremski Karlovci – Novi Sad), pojavila se knjiga Tvrtka Prćića Semantika i pragmatika reči koja se na  sistematičan, koncizan, a pri tom u optimalnoj meri analitičan način bavi osnovnim pojmovno-terminološkim odrednicama vezanim za semantiku i pragmatiku leksičkih jedinica na primerima iz engleskog i srpskog jezika, uključujući pri tom i one svojstvene tradicionalnoj leksikologiji kao i one koje su rezultat novijih promišljanja, a na temelju teorije prototipa formirane unutar upravo kognitivne semantike (uz uvažavanje najboljih tekovina „(kon)tekstualistički utemeljenog strukturalizma sa primesama generativizma” [str. 9]).[2] Potom, sasvim skoro, pred sam kraj 2000. godine, obradovala nas je i knjiga Duške Klikovac Semantika predloga u podnaslovu Studija iz kognitivne lingvistike[3] čiji je teorijsko-metodološki pristup zasnovan u potpunosti na temeljnim odrednicama kognitivne lingvistike, preciznije kognitivne semantike, i to onim temeljnim odrednicama koje se vezuju prvenstveno za Lakoffa, Johnsona i Langackera. Dakle, i ovde se lingvistička fakta, ponovo u srpskom i engleskom jeziku, opisuju i objašnjavaju, na osnovu teorije prototipa, i u ovom slučaju primenjene na tumačenje značenja leksičkih jedinica, ali sada značenja predloga, tzv. relacionih reči. Nije svakako bez značaja ovom prilikom podsetiti da su i Duška Klikovac i Tvrtko Prćić đaci profesora Ranka Bugarskog, pa otuda i ne čudi njihova dobra upućenost u sasvim aktuelna teorijska stremljenja, a pri tom opredeljenje za ona koja proističu iz najboljih tekovina lingvističkih, i za lingvistiku relevantnih, pre svega, filozofskih usmerenja, prethodnih pravaca i epoha, koja upućuju u pozitivnom smeru lingvistička istraživanja i omogućuju uistinu kvalitativno dopunjavanje naših znanja o složenim fenomenima: jeziku, kao prirodnom ljudskom jeziku i kao konkretnom jeziku / konkretnim jezicima, i čoveku kao njegovom imanentnom stvaraocu i korisniku. A profesor Ranko Bugarski ima puno razloga da se ponosi svojim đacima. Naša stručna lingvistička literatura obogaćena je dvema dobrim knjigama.

                Ovom prilikom želim da predstavim i posebno preporučim knjigu Duške Klikovac Semantika predloga. Studija iz kognitivne lingvistike.

Pogledajmo najpre njen sadržaj. Reč unapred [5]; Skraćenice (6); I. Uvod ([7]–12); II. Teorijske osnove ([13]–40); III. Opšta priroda S [= sadržatelja] i SO [= sadržanog objekta] ([41]–46); IV. Srpski jezik ([47]–243): 1. K o n k r e t n i  s a d r ž a t e lj i ([47]–124) – KUTIJA/POSUDA ([47]–78): SO je predmet ([47]–73), SO je materija (75–78), OGRANIČENI DVODIMENZIONALNI PROSTOR (79–101), MATERIJA (102–116): SO je predmet (102–114), SO je materija (114–116), „DVODIMENZIONALNA” MATERIJA (117–124); 2. M e t a f o r i č k i  s a d r ž a t e lj i (125–203) – POLOŽAJ (125–129), STANJE (130–139), AKTIVNOST (140–146), VREME (147–163), OBLIK (164–172), ENTITET KOJI TREBA RAZUMETI (173–177), JEZIK (178–190), ČOVEK (191–203); 3. Z n a č e nj s k e  s p e c i f i č n o s t i  p o j e d i n a č n i h  p r e d l o g a (204-242) – U+A[kuzativ] (204-213), Iz (214–225), Unutar  (226–229), Sred, usred, nasred, posred (230–232), Izvan, van (233–235), Kroz (236–239), Po (240–242); 4. I d i o m i (243); V. Engleski jezik ([245]–395): 1. K o n k r e t n i  s a d r ž a t e lj i ([245]–307) – KUTIJA/POSUDA ([245]–267): SO je predmet ([245]–264), SO je materija (265–267), OGRANIČENI DVODIMENZIONALNI PROSTOR (268–288), MATERIJA (289–298): SO je predmet (289-297), SO je materija (297-298), „DVODIMENZIONALNA” MATERIJA (299–307); 2. M e t a f o r i č k i  s a d r ž a t e lj i (308–363) – POLOŽAJ (308–311), STANJE (312–317), AKTIVNOST (318–321), VREME (322–332), OBLIK (333–340), ENTITET KOJI TREBA RAZUMETI (341–344), JEZIK (345–354), ČOVEK (355–363); 3. Z n a č e nj s k e  s p e c i f i č n o s t i  p o j e d i n a č n i h  p r e d l o g a (364–365) – Into (366–370), Out of, out (371–377), Within (378), Inside (379), Outside (of) (380–381), Amid(st) (382), Through (383–387), Throughout (388), (A)round (389–390), About (391–392), Over (393–394); 4. I d i o m i (395); VI. Zaključak ([397]–410); Spisak ekscerpiranih tekstova ([411]–412): S r p s k i  j e z i k ([411]), E n g l e s k i   j e z i k (412); Spisak korišćene literatute ([413]–422); Summary ([423]–428). [Na kraju svakog odeljka u poglavljima IV i V dat je kratak rezime. Na sedam shema predstavljene su osnovne konceptualizacije u srpskom i engleskom jeziku.]

                Polazeći, dakle, od ideje o prototipskoj strukturi značenja leksičkih jedinica, kako onih koje su se u tradicionalnoj leksikologiji smatrale tzv. semantičnim (punoznačnim) rečima tako i onih koje su se pokatkad čak smatrale i sinsemantičnim rečima, i ideje da je lingvistički najrelevantniji kognitivni proces kategorizacija, zahvaljujući kojoj čovek složenu realnost spoljašnjeg okruženja i svog unutrašnjeg sveta svodi na kognitivno razumnu meru tako što fokusira, po pravilu, samo relevantne karakteristike entiteta realnog sveta, a što mu onda omogućuje da mnoštvo različitih entiteta na osnovu zajedničkih relevantnih karakteristika poima kao istu kategoriju i tako praktično beskonačan broj realnosti svede na ograničen broj kognitivnih shema, te da kognitivne sheme po kojima konceptualizuje objekte konkretne stvarnosti, njihove karakteristike i odnose koji se uspostavljaju između njih, procesom metaforizacije i metonimizacije primenjuje i na konceptualizaciju objekata apstraktne stvarnosti, Duška Klikovac se bavi grupom predloga, u srpskom i engleskom jeziku, koja ima opšte značenje „sadržavanja”. U srpskom jeziku to su predlozi: U, IZ, UNUTAR, SRED [USRED, NASRED, POSRED], IZVAN / VAN, KROZ, PO, a u engleskom jeziku: IN, INTO, OUT OF, OUT, WITHIN, INSIDE, OUTSIDE, AMID(ST), THROUGH, THROUGHOUT, (A)ROUND, ABOUT, OVER. Na njeno opredeljenje za značenje sadržavanja svakako je uticala poznata lokalistička ideja da je značenje prostora jedno od primarnih značenja u jeziku iz kojeg su se razvila ostala (jer jezičke jedinice kojima se označavaju prostorni odnosi u stanju su da izraze i različita druga značenja, npr. barem vreme i uzrok – dakle jezik ne razvija nova sredstva za svaki novi krug značenja), a koju je prihvatila i kognitivna lingvistika u čijoj je interpretaciji prostor, kao jedna od temeljnih čovekovih koordinata (prostor njegovog sopstvenog tela i prostor u kojem bitiše) u ukupnoj konceptualizaciji stvarnosti prototipska kategorija, tj. da se konceptualizacija konkretnih prostornih odnosa transponuje i na konceptualizaciju odnosa na nivou apstraktnih pojmova, budući da upravo pojam sadržavanja podrazumeva osnovni semantički tip unutar semantičke kategorije spacijalnosti, a to je direktna lokalizacija, tj. smeštanje objekta lokalizacije unutar identifikovanog lokalizatora u mirovanju ili kretanju, uključujući i značenje adlativnosti (dospevanje u unutrašnjost lokalizatora), ablativnosti (napuštanje unutrašnjosti lokalizatora) i perlativnosti (presecanje unutrašnjosti lokalizatora), pa, saglasno tome, i potencijalno najproduktivniji jezički obrazac, odnosno najproduktivnija kognitivna shema u polju apstraktnih pojmova i odnosa. Autorka na korpusu, validnog obima, ekscepiranog iz izvora koji pripadaju beletrističkom, naučnom i žurnalističkom funkcionalnom stilu savremenog srpskog i engleskog jezika prati kombinatoričke mogućnosti različitih konkretnih i apstraktnih denotata sa pomenutim predlozima u oba jezika što joj omogućuje da opiše značenjske strukture odabranih predloga i sagleda kako svi oni zajedno razvijaju osnovni pojam sadržavanja, te kakvu perspektivu na ovaj pojam daje svaki pojedinačni predlog, a onda i da utvrdi, upoređivanjem njihovih značenjskih mreža koja su značenja i obrasci proširenja kategorija prisutni u svakom pojedinačnom jeziku i zajednički obama jezicima, pa stoga i potencijalno univerzalni. Svakako je važno uočavanje karakteristika konkretnih sadržatelja koji se, po pravilu, realizuju kao konkretni prostorni lokalizatori trodimenzionalni i dvodimenzionalni, uključujući i materiju kao trodimenzionalnu i „dvodimenzionalnu”, ali sistematizacija i uočene osobenosti metaforičkih sadržatelja, i uopšte na raznovrsnim primerima iz oba jezika pokazani i objašnjeni procesi metaforizacije i metonimizacije, kao dva široko zastupljena mehanizma u značenjskoj strukturi jezika, odnosno čovekovoj kognitivnoj „obradi” mnoštva entiteta realnog sveta, te uočavanje semantičkih proširenja na osnovu njih, nesumnjivo predstavlja posebno vredan rezultat njenoga rada. Ona pokazuje i da govorni predstavnici srpskog i engleskog jezika na gotovo identičan način konceptualizuju pojam sadržavanja. Veliku sličnost oba jezika ispoljavaju kako u opštoj organizaciji predloškog sistema s ovim značenjem tako i unutar njihovih pojedinačnih značenjskih mreža. Razlike su minimalne i uglavnom se tiču perifernih slučajeva. Slično je i u pogledu najopštijih metafora (npr. „POLOŽAJ / STANJE / AKTIVNOSTI / VREME SU SADRŽATELJI  (za čoveka), ČOVEK JE SADRŽATELJ (za emocionalne i mentalne entitate), OBLIK JE SADRŽATELJ (za ono što je tog oblika) …” [str. 406]), koje su zajedničke obama jezicima, s tim što se razlike ponekada pokazuju u konkretizacijama opštih metafora (npr. „u oba jezika postoji metafora UPOZNAVANJE ENTITETA JE VIĐENJE NJEGOVE UNUTRAŠNJOSTI, međutim u srpskom jeziku to viđenje se konkretizuje kao ULAZAK U NJEGA, a u engleskom kao GLEDANJE U NJEGOVU UNUTRAŠNJOST”, itd. [str. 406]), što sugeriše zaključak da bi opšte metafore mogle biti univerzalne, a da su njihove konkretizacije varijabilne.

                Dobili smo jednu zaista dobru, inspirativnu knjigu koja uveliko nadilazi disciplinarna ograničenja, pa je ne preporučujem samo onima koji se podrobnije bave leksikologijom i leksikografijom, sintaksičkom semantikom ili opštom lingvistikom, već i poslenicima u ostalim lingvističkim, ali i drugim lingvistici susednim, disciplinama.

               

Ivana Antonić  (Novi Sad)

 

 


[1] Opširniji osvrt na ovu knjigu istog autora objavljuje časopis Zbornik Matice srpske za filologiju i lingvistiku XLIV/1, (Novi Sad, 2001).

[2] Detaljan prikaz ove knjige, koji je napisala Dušanka Vujović, objavljen je u časopisu Zbornik Matice srpske za filologiju i lingvistiku XLI/1, (Novi Sad, 1998), 186–190.

[3]  Ova knjiga, uz izmenjen naslov i tek poneko stilsko doterivanje, predstavlja autorkinu doktorsku disertaciju naslovljenu Konceptualizacija i predloška realizacija sadržavanja (na primerima srpskohrvatskog i engleskog jezika), odbranjenu na Filološkom fakultetu u Beogradu juna 1996. godine pred komisijom prof. dr Živojin Stanojčić (Beograd), prof. dr Ranko Bugarski (Beograd), prof. dr Milorad Radovanović (Novi Sad).

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa