Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj 6

 

Ilijas Tanović: FRAZEOLOGIJA BOSANSKOGA JEZIKA. Dom štampe, Zenica, 2000

 

    Krajem 2000. godine u knjižarskim izlozima u Sarajevu pojavila se zanimljiva knjiga pod naslovom Frazeologija bosanskoga jezika, čiji je autor dr Ilijas Tanović, profesor rusistike na sarajevskom Filozofskom fakultetu. Nevelika obima (ukupno 160 stranica), ova knjiga, osim veoma kratkih uvodnih napomena, na početku, i Zaključka, rezimea na engleskom i ruskom jeziku, te popisa literature i leksikografskih izvora, na kraju, sadrži: 1) raspravu o pitanjima frazeologije uopšte, uglavnom na primjerima koji su rezultat vlastitog istraživanja (11-107. str.), i 2) registar frazema u korpusu istraživanja (109-144. str.). 

    Sam autor u uvodnim napomenama Umjesto predgovora ističe da je knjiga rezultat desetogodišnjeg izučavanja leksike i frazeologije našega jezika, u prvom redu semantičke strukture frazema i značenjskih transpozicija koje predstavljaju suštinu samog procesa frazeologizacije.

     U prvom dijelu knjige (raspravi o frazeologiji), nakon nužnih informacija o radu, u prethodnim poglavljima (Uvod, Predmet i cilj istraživanja, Korpus istraživanja i Metod istraživanja), u narednom,  5. poglavlju govori se o teorijskom promišljanju frazeologije, što podrazumijeva terminološko određenje frazeoloških jedinica, njihovo definisanje uz naznaku osnovnih karakteristika, posebno na relaciji frazema - leksema i frazeološka jedinica - sintagma.

     U raspravi o terminološkom određenju i definiciji frazeme, autor polazi od radova velikog broja stranih  frazeologa, pretežno ruskih (Vinogradov, Zgusta, Ožegov, Šanski, Nazarjan, Kopilenko, Popova, Šmeljov, Žukov, Mokienko i dr.), ali i domaćih (Antica Menac, Josip Matešić, Dragana Mršević-Radović i dr.). Suprotstavljajući različita mišljenja o pojedinim pitanjima: upotrebi termina, definisanju frazeološke jedinice, odnosu frazeme i riječi, ili frazeme i sintagme, itd., Tanović daje kritičke opaske, iznosi vlastita mišljenja te, uz oslonac na građu do koje je došao istraživanjima u okviru zadate teme, nudi i svoja rješenja. Tako se u mnoštvu različitih termina koji se uporebljavaju u litareturi, većinom „nedovoljno određenih i razgraničenih”: stalni izraz, stalni leksički kompleks, idiom(a) idiomatski izraz, idiomatska fraza, ustaljeni izraz, ustaljena kolokacija, ustaljena fraza, okamenjeni izraz, okamenjeni sklop, okamenjena fraza, frazeologizam, frazem(a), frazeološka jedinica, frazeološki obrt itd., opredjeljuje „za termin frazema i njegove terminloške sinonimе: frazeološka jedinica i frazeološki izraz”, obrazlažući to svoje opredjeljenje uvjerljivim razlozima: „Termin frazema (frazem) sve je frekventniji u novijoj literaturi i uklapa se u širi terminosistem: fonema (fonem), grafema (grafem), morfema (morfem), leksema (leksem); semema (semem), translema (translem), stilema (stilem) itd.  Termin frazeološka jedinica jeste sinonim termina frazema, s tim što može imati stanovitu prednost u leksikografskoj (frazeografskoj) primjeni, dok termin frazeološki izraz može u stanovitoj mjeri imati obilježje terminološke ivarijante”  (str. 27).

      Raspravljajući u narednim poglavljima (6) o paradigmatskim i sintagmatskim odnosima i (7) o ekspresivno-stilskim obilježjima frazeoloških jedinica, zatim (8) o procesu frazeologizacije na semantičkom i sintaksičkom planu, autor dolazi do bitnog pitanja (9) obima i granica frazeoloških jedinica. Nakon iscrpne analize različitih shvatanja stranih i domaćih frazeologa, on iznosi vlastito stanovište i opredjeljenje, pa kaže:

     „Na osnovu spomenutih teorijskih postulata i analize frazeološke građe u našem korpusu, mi u frazeologiju ubrajamo leksičke spojeve i sintagme koje sadrže najmanje dvije autosemantičke riječi, od kojih je bar jedna semantički transponirana (od primarne denotacije do asocijativno-konotativnog značenja i smisla). Sintaksička struktura ovih spojeva i sintagmi je relativno stabilna i kompaktna, tako da je moguć nastanak varijantnih frazeoloških jedinica. Svojevrsna dihotomija na jednoj strani stabilnosti, a na drugoj – varijabilnosti frazema govori o stanovitoj dinamičnosti cjelokupnog frazeološkog sistema. U pogledu obima frazeoloških jedinica i granica frazeologije, mi se opredjeljujemo za srednju poziciju – između ¢uže¢ i ¢šire¢ frazeologije, tako da u frazeološke jedinice ne ubrajamo samostalne, semantički transponirane lekseme tipa glavom, srcem, dušom i sl., niti spojeve jedne semantičke riječi i proklitike ili enklitike, kakvi su, naprimjer: iz inata, do daske, ispod žita, preko noći i dr. U frazeme, po našem mišljenju, ne spadaju ni predloško-padežni spojevi tipa uz nos, niz dlaku, iza leđa i sl. Što se tiče širih jezičkih jedinica, kakve su izreke, poslovice i krilatice, mi ih također ne ubrajamo u  frazeološke jedinice, jer one predstavljaju zatvorene, rečeničke strukture koje, prema osnovnim sintaksičkim kriterijima, ostaju izvan granica frazeologije ” (73).                                                                                                   

    U studiji se još obrađuje (10) leksikografski status frazeoloških jedinica i (11)  njihova (ne)prevodivost, tj. problemi koji se javljaju prilikom prevođenja frazeologije s jednog jezika na drugi. Na kraju je (u 12. poglavlju) posebna pažnja posvećena klasifikaciji (tipologiji) frazeoloških jedinica.

     U drugom dijelu knjige dat je, kako je već rečeno, Registar frazema u korpusu istraživanja. To je, u stvari, popis frazeoloških jedinica identifikovanih u istraženom korpusu,  sastavljenom od odabranih djela dvadeset i četiri  poznata, i manje poznata, bošnjačka pisca: Huseina Bašića, Abdulrezaka Hivzi Bjelavca, Envera Čolakovića, Maka Dizdara, Zije Dizdarevića, Irfana Horozovića, Hamze Hume, Nedžada Ibrišimovića, Alije Isakovića, Dževada Karahasana, Hasana Kikića, Zilhada Ključanina, Muhameda Kondžića, Skendera Kulenovića, Džemaludina Latića, Edhema Mulabdića, Ahmeda Muradbegovića, Jasmine Musabegović, Muse Ćazima Ćatića, Alije Nametka, Meše Selimovića, Abdulaha Sidrana, Ćamila Sijarića i Derviša Sušića. Pregled frazema dat je po autorima, odnosno njihovim djelima, i to u (abecednom) poretku kako su i ovdje navedeni. Sama građa nije abecedirana, što otežava praćenje i poređenje, ali je uz svaki frazem dat broj stranice u odgovarajućem djelu i posebna oznaka + (za one frazeme koji su uneseni u Matešićev Frazeološki rječnik) ili 0 (za one koje Matešić nije zabilježio). Među ovim posljednjim su, na primjer: popiti (kome) krv, namiriti krv,  zinula zadnjica na (moj mal), progledati na oba oka, zajahati (kome) za vrat (: sjesti kome za vrat u Matešića), lajati na zvijezde, izmaknuti (kome) stolicu, sa dna kace, zlatni prsti (: zlatne ruke u Matešića), svečeva koljena, kismet pogaziti, parati (kome) srce, spasiti obraz, izgubiti obraz, biti deverli glave, obući šeherske čakšire, preseliti se na onaj dunjaluk,  biti (sav) u goloj vodi,  razbiti dert, prema mrtvoj glavi, svijetlo oružje, oboriti na koljena, (odmjeriti) od šake do lakta, ljuta rana, otići na ahiret, dati kome dževap,  stomak se  (kome)  diže,  bolje sutra, dati kome šipak, zlu ne trebalo, ne biti kome mukajet, jedna glava – hiljadu jezika, blaženo stanje, ne pije vode, čista obraza, gubiti dah,  gladan kao džamijski golub, o jadu se zabaviti itd.

   Sve su to, manje-više, osim rijetkih izuzetaka vezanih za sakralnu sferu, frazemi poznati i na širem srpskohrvatskom govornom prostoru, posebno u istočnim krajevima, gdje su frazemi s orijentalizmima obični i među ljudima drugih konfesija. Osim toga, neki od njih zabilježeni su u Rečniku Matice srpske, u istom ili neznatno izmijenjenom obliku: (po)piti kome krv, (čovek) čista obraza, (izu)gubiti dah i sl.

      Bilo bi dobro da je uz ovakav pregled građe dat i abacedni popis frazema, s naznakom izvora i  značenja u datom kontekstu, kao  npr. u Matešićevu rječniku. Bez toga možemo samo nagađati šta koji od tih izraza znači. Može se reći da se autor i inače više bavio teorijskim pitanjima nego obradom ekscerpirane građe.

    Ovoj studiji mogle bi se stavljati i druge, sitnije primjedbe, kao što je npr. često ponavljanje istih konstatacija, ponegdje čak i istih pasusa (str. 78-79), propusti u lekturi, korekturi i sl. Ni sam naslov knjige ne odgovara u potpunosti, jer je, u odnosu na sadržaj, i preuzak i preširok. Prikladniji bi npr. bio naslov: Frazeologija u savremenoj bošnjačkoj književnosti, jer određeni (standardni) jezik podrazumijeva i druge stilove sa čestom upotrebom frazema - publicistički i razgovorni, prije svih. A to se u ovoj knjizi ne obrađuje. Ali i on bi opet bio preuzak, jer ne obuhvata glavninu sadržaja knjige – raspravu o pitanjima frazeologiji uopšte. A to je trebalo da bude samo neophodan uvod i teorijska podloga za raspravu o frazeologiju u savremenoj bošnjačkoj književnosti.

     Ali, i pored svega toga, knjiga Ilijasa Tanovića vrijedan je doprinos frazeologiji kao lingvističkoj disciplini, i posebno proučavanju frazeologije bošnjačke književnosti, ali i zajedničke frazeologije uopšte. Ona, prije svega, donosi cijeli repertoar otvorenih problema i analizu najvažnijih pitanja frazeologije, uz diskusiju suprotstavljenih pogleda velikog broja stranih i domaćih frazeologa, ali i vlastite argumentovane i odmjerene odgovore na ta pitanja. Istraživši korpus odabranih tekstova dvadeset i četiri bošnjačka pisca, Tanović je pokazao da frazeologija u nas nije još u dovoljnoj (i potrebnoj) mjeri istražena, a znatnim brojem dosad nezabilježenih frazema, ili njihovih varijanata, obogatio je registrovani frazeološki fond ne samo bošnjačkog nego i srpskog i hrvatskog jezičkog izraza. Uz to, ova knjiga, čak i izvjesnim svojim nedostacima, podstiče na dalja proučavanja naše frazeologije, posebno u domenu njene istorije i etimologije, tj. utvrđivanja nastanka i prvotnog značenja pojedinih frazema, u čemu, kako i sam Tanović na jednom mjestu ističe, najviše zaostajemo, a čemu ni on sam, osim, uzgrednih napomena, nije posvetio potrebnu pažnju.

 

Milan Šipka  (Sarajevo)

 

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa