Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Knjige, monografije, Broj 7

 

Dobrivoje Stanojević: RETORIKA ZLATNOG RUNA. Mali Nemo, Pančevo, 2001.

Književni opus Borislava Pekića, naročito njegov sedmotomni roman-enciklopedija, fantazmogorija Zlatno runo, već decenijama ne prestaje da privlači pažnju književnih proučavalaca, ali ništa manje ni stilističara i lingvista.

Nedavno objavljena studija dr Dobrivoja Stanojevića, profesora na katedri za retoriku i stilistiku Fakulteta političkih nauka u Beogradu, Retorika Zlatnog runa, Pekićevom romanu prilazi na sasvim nov način. Kako ističe recenzent, prof. dr Novica Petković, Stanojević je pokazao da se u Zlatnom runu „mogu naći gotovo sve pojave koje je opisivala tradicionalna retorička disciplina, ali i lingvistička stilistika, kao i neke posebne pojave koje sve potpunije objašnjava današnja naratologija”. Zato ispisivanje i opisivanje retoričkih postupaka koje je Pekić koristio u svom najobuhvatnijem romanu, podrazumeva istraživača širokog književnog, ali, u isto vreme, i lingvističkog znanja.

Stanojević, najpre, detaljno proučava oblike i funkciju monologa. Tako se, na primerima iz ovog romana, Stanojević bavi dramskim monologom, solilokvijem, zatim poetičkim, retrospektivnim, lirskim i prikrivenim, kao i pojavnim varijantama unutrašnjeg i indirektnog monologa. Sve ove različite vrste monologa imaju posebnu funkciju u književnom tekstu, ali se, isto tako, izražavaju i različitim jezičkim oblicima. Primera radi, retrospektivni monolog zahteva korišćenje preteritalnih glagolskih oblika.

Citati govora Pekićevih junaka, koje autor studije obilato navodi kao potvrdu svojih zapažanja, dobar su primer korišćenja arhaičnih reči u pripovedanju, kao i upotrebe, najčešće pogrešne (imajući u vidu ironični ton Pekićevog književnog iskaza), stranih reči i izraza. Pekićev tekst bi, nesumnjivo, mogao da bude značajna baza za sociolingvistička i psiholingvistička istraživanja. Ovde naročito mislim na deo Stanojevićeve studije koji se bavi skazom.

Sa stanovišta sintakse i strukture rečenice, posebno je zanimljiv položaj dijaloga u Zlatnom runu. Bilo da je reč o dramskom, polemičkom, informativnom, upitnom dijalogu, ili nekoj drugoj vrsti dijaloga, pa čak i o nekim oblicima onekije, dijaloga sa mrtvima, dijalog je, pored jezičke, i kontekstualna, situaciona kategorija. Kao takav, dijalog pruža mogućnost da se, pre svega u polemičkom i nemom dijalogu, koriste eliptične i obezličene rečenice, i da se „proveri” kontekstualno funkcionisanje tih i sličnih, gramatički nepotpunih oblika. U tom kontekstu, Stanojević se bavio i polilogom. Kako sâm autor ističe, „posebna novina koju je Pekić uveo u govor likova ogleda se u brojnosti glasova koji su tako orkestrirani da deluju kao da više likova govori istovremeno”.

Retorsko pitanje, u romanu Borislava Pekića, daleko prevazilazi okvire uobičajene upotrebe ovog retoričkog postupka. To pokazuje, između ostalog, i brojnost nijansi koje Stanojević u Pekićevom tekstu prepoznaje i opisuje.

Lingvistima koji se bave toponimijom, svakako će biti zanimljivo i važno poglavlje studije u kome se pažnja posvećuje upotrebi toposa, naročito toposa Evrope. Upotreba ovog toposa u različitim izrazima Pekićevih junaka još jednom potvrđuje da se jezik ne razvija nezavisno od istorijskih zbivanja i da, bolje i preciznije od ma kog dokumenta – u krajnjoj liniji, istinitije – čuva dokaze o istorijskim zbivanjima i odnosu ljudi prema tim zbivanjima.

Već od prvog objavljenog romana Vreme čuda, primećeno je da je ironija jedna od osnovnih karakteristika Pekićevog pisma. I Stanojević se, naravno, veoma detaljno bavi ovim problemom.

Aforizmi su, sudeći po temama brojnih istraživanja, i po formi, i po upotrebljenim gramatičkim kategorijama i oblicima, lingvistima veoma privlačni. Ista konstatacija može se izreći i kada su u pitanju izreke, poslovice, univerzalni iskazi i kletve. Dobrivoje Stanojević sve pomenute forme precizno izlaže i opisuje. Isto tako, važno je istaći da su tipični oblici ovih iskaza izdvojeni iz teksta i navedeni u ovoj studiji, te se, tako sistematizovani, mogu upotrebiti kao polazna osnova za dalja lingvistička istraživanja.

Pored toga što je Retorika Zlatnog runa, studija prof. dr Dobrivoja Stanojevića, zaokružena celina koja proučavaocima retorike i stilistike razrešava neke dileme, ali i postavlja nova pitanja, ova knjiga se, zahvaljujući brojnim citatima, čita i kao neka vrsta antologije Pekićevih iskaza. U isto vreme, ti su citati precizno i sistematski izdvojeni, tako da Stanojevićeva studija lingvistima može da posluži kao dragoceni izvor delimično pripremljene građe za brojna suptilna jezička razmatranja.

 

Milena Stojanović  (Beograd)

 

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa