Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Disertacije, Broj 8-9

 

Aleksandra Marković (Beograd)

 

Dopune prelaznim i povratnim semikopulativnim glagolima u srpskom i hrvatskom književnom jeziku

(autoreferat o odbranjenoj magistarskoj tezi)

 

Dopune prelaznim i povratnim semikopulativnim glagolima u srpskom i hrvatskom književnom jeziku tema je magistarske teze koju je Aleksandra Marković odbranila u novembru 2001. godine na Filološkom fakultetu u Beogradu. Mentor teze bio je dr Ljubomir Popović, a članovi komisije dr Duška Klikovac i dr Dragana Mršević-Radović.

Cilj ovoga rada jeste sintaksička i semantička analiza konstrukcija sačinjenih od prelaznih i povratnih semikopulativnih glagola (u daljem tekstu SK glagola) i njihovih dopuna. Ove se konstrukcije u radu ispituju sa sinhronijskog stanovišta.

Kao ostale ciljeve rada izdvojila bih sledeće:

Utvrđivanje tipova konstrukcija i njihova sistematizacija, sa ciljem da se utvrde sintaksičke klase SK glagola. Kriterijum za ovu klasifikaciju jeste oblik predikativa.

Podela SK glagola na leksičko-semantičke grupe. Ova podela se zasniva kako na semantičkom kriterijumu, tako i na izvesnim gramatičkim zakonitostima (vezanim za glagolski rod, glagolski vid i vrstu jedinica upotrebljenih u funkciji predikativa).

Utvrđivanje preovlađujućeg oblika predikativa za svaku leksičko-semantičku grupu. Na osnovu ovoga pokušaću da odredim koje zakonitosti uslovljavaju upotrebu određenog oblika predikativa. Kao najopštiji faktor u ovom smislu izdvajam glagolski rod (podelu glagola na prelazne, neprelazne i povratne).

Utvrđivanje kriterijuma za odvajanje predikativa od srodne sintaksičke kategorije – aktuelnog kvalifikativa.

Analiza tvorbene strukture SK glagola.

Ispitivanje učestalosti upotrebe pojedinih oblika predikativa u srpskom i hrvatskom književnom jeziku. Zanima me može li se potvrditi ili opovrgnuti tvrdnja da je predikativni instrumental zastupljeniji u hrvatskom jeziku, ili da se u njemu bolje čuva.

Građa za rad ekscerpirana je iz Rečnika srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika Srpske akademije nauka i umetnosti (u daljem tekstu RSANU), Rečnika srpskohrvatskoga književnog jezika Matice srpske, i iz korpusa tekstova (u elektronskom obliku) jugoslovenske posleratne književnosti koji je sačinio Henning Moerk, i koji sadrži oko 700 000 reči. (Na ovaj način dobila sam građu koju čini oko 700 primera rečenica sa SK glagolima).

Pod SK glagolom smatram glagol nepotpune, nedovoljno određene semantike koji se u predikatskoj funkciji moraju dopuniti nekom imenskom jedinicom (u najvećem broju slučajeva imeničkom i pridevskom, sasvim retko zameničkom ili brojnom). Sadržaj imenske jedinice upotrebljene u funkciji predikativa pripisuje se pomoću SK glagola subjektu – ukoliko je glagol povratan, odnosno objektu – ukoliko je glagol prelazan.

Prelazni glagoli koji se u radu ispituju jesu glagoli obavezne kompleksne tranzitivnosti, odnosno glagoli koji osim direktnog objekta moraju imati još jednu dopunu – dopunski imenski predikativ. SK glagoli jednostavne rekcije (kao npr. vršiti, imati (nemati), dati, voditi, pružiti) nisu predmet ovog ispitivanja.

 

01. Sintaksičke klase SK glagola. Kriterijum za ovu klasifikaciju jeste oblik predikativa.

1.        Klasa glagola koja se dopunjava predikativnim instrumentalom: „učiniti, stvoriti, dovesti u izvesno novo stanje“: A kad bi ti neko oduzeo ono najdraže, ono što te čini čovekom? (M. Savić).

2.                Klasa koja se dopunjava predikativnim nominativom ili instrumentalom:

– „nazivati, zvati“: U ovo se uverava i Ana Drentvenšek, koju učenici zovu Gospođica (A. Tišma); To je košturina nekakve nemani što je filozofi mamutom zovu (J. Jurković).

– „nazvati se“: Sad se zove Arne Sretenović (D. Mihailović); Sebe su zbog nečega zvali vampirima (P. Pavličić).

– „učiniti se, stvoriti se“ (kao kreativan glagol): Tetka tvoga oca … učinila se dumna (I. Vojnović); Načinio bi se sigurno smiješnim (N. Simić).

– „osećati se“: Osećam se ne samo kao lekar, već i kao roditelj…(S. Božović); Osećao se gospodarem vremena, i preko njega gospodarem znanja… (A. Tišma).

– „učiniti se“ (kao glagol percepcije): Meni se Ana učini neobično lepa (V. Karadžić); Principalova kći Klara … učinila mu se priviđenjem čiste nevinosti (A. Tišma).

3.        Klasa koja se dopunjava predikativom u obliku predloško-padežne konstrukcije za + akuzativ ili instrumentala:

– „postaviti“: Mogao bi negde moliti da te postave za praktikanta (R. Domanović).

– „smatrati“: Svi su smatrali za dužnost da pomognu jednom čestitom muslimanu (I. Andrić); Jedva smo ga i smatrali pravim dervišem (M. Selimović).

– „oceniti“: Proglasila nas je za đavole (M. Lalić); Okružni sud je optuženog proglasio krivim zbog krivičnog dela pljačke (Politika).

(Ovoj grupi pripadaju i povratni glagoli sa ovim značenjem, ali se oni u povratnom obliku retko sreću).

4.   Jedan glagol – „graditi se“ – može se dopuniti predikativnim nominativom, konstrukcijom za + akuzativ i predikativnim instrumentalom: Ovaj se isprva građaše nevješt (A. G. Matoš); A to za Bebu se gradiš, zna cijeli grad, a ti da ne znaš (N. Simić); Karađorđe kori starešine … što se svaki u svom okrugu gradio despotom (S. Novaković).

 

02. Leksičko-semantičke grupe SK glagola. Autori ove glagole uglavnom dele po nekom implicitnom semantičkom kriterijumu. Ja izdvajam sledeće grupe:

1.        nazivati, zvati“ (glagoli imenovanja, oslovljavanja);

2.        učiniti, stvoriti“ (kreativni glagoli);

2.1.    pretvoriti (se)“, „napraviti (se)“ (glagoli modifikacije subjekta);

2.2.    postaviti“ (glagoli modifikacije statusa objekta);

3.        smatrati“ (glagoli intelektualnih, misaonih procesa);

4.        oceniti, okarakterisati, proglasiti“ (glagoli intelektualne procene i izricanja ličnog/kolektivnog stava);

5.        osećati se“ (glagoli osećanja);

6.        učiniti se“ (glagoli percepcije).

U radu se daje detaljan pregled SK glagola pojedinih leksičko-semantičkih grupa. Jedinice upotrebljene u funkciji predikativa razvrstane su prema vrsti (imeničke, pridevske, zameničke, brojne jedinice) i prema padežnom obliku.

 

03. Faktori koji utiču na oblik predikativa. Oblik predikativa uslovljen je sa više faktora. Kao najopštiji ja izdvajam glagolski rod. Prelazni glagoli češće se kombinuju sa predikativom u obliku konstrukcije za + akuzativ ili instrumentala, dok se povratni češće dopunjavaju predikativnim nominativom. (Izuzetak predstavljaju glagoli sa značenjem „nazivati, zvati“, koji se dopunjavaju predikativnim nominativom/instrumentalom.)

U vezi sa ostalim faktorima koji utiču na oblik predikativa najdetaljnije sam ispitala grupu sa značenjem „nazivati, zvati“, iz sledećeg razloga: jedino kod glagola koji pripadaju ovoj značenjskoj grupi nominativ i instrumental (kao uobičajeni oblici predikativa za datu grupu) ne mogu uvek slobodno da alterniraju. U drugim grupama ne postoji ovakva isključivost upotrebe jednog od više mogućnih oblika predikativa (ukoliko ih je više).

Nominativ se ne može upotrebiti:

kada je neophodno da se napravi formalna diferencijacija subjekta i predikativa, kako bi se izbegla pogrešna interpretacija subjekta. Ovo se dešava kada u rečenici subjekat nije ekspliciran, a na osnovu kongruentnog oblika glagola (3. l. jd. prezenta) nije ga moguće odrediti, npr.: …smijaće nam se svijet, već ih zovu derviškom djecom (M. Selimović).

kada je predikativni nominativ u neposrednoj blizini sa subjektom. Ovo se često dešava kada je glagol u finalnoj poziciji. Ispitivanje ovakvih primera pokazalo je da je u većini takvih slučajeva predikativ u instrumentalu. Npr. Mene beže kopiljanom vabi (K. Hörmann) imenica kopiljan u nominativu mogla bi se interpretirati kao atributiv subjekta.

mogućnost dvosmislene interpretacije subjekta veća je kada se predikativ odnosi na pojam kojim se označava živo biće. Ovakva mogućnost je manja kada se predikativ odnosi na pojam kojim se označava nešto neživo. Međutim, ispitivanje primera sa ovakvim predikativima pokazuje da je u njima predikativ u najvećem broju slučajeva takođe u instrumentalu. Ovakvu, na izgled kontradiktornu činjenicu, objasnila sam jednim iskorakom u dijahroniju – činjenicom da je u srpskohrvatskom jeziku postojao predikativni akuzativ. Predikativni nominativ za imenice većine vrsta (osim za imenice ž. r. na -a) koje se odnose na nežive pojmove jednak je akuzativu. Budući da je predikativni akuzativ iščezao, i u ovom slučaju predikativ je u instrumentalu.

Naišla sam na sledeće primere u kojima se takođe ne može upotrebiti nominativ a da ne dođe do promene značenja: Samo kratko vreme ima da prođe, pa da onu lepu i sirotu devojku nazove svojom ženom (S. Ranković); Blago onom, koji ovako divnu otadžbinu svojom naziva (Đ. Jakšić). Ovo objašnjavam značenjem upotrebljenih glagola, učiniti i nazivati koje je, po mom mišljenju, u datim primerima sinonimno glagolima sa značenjem „učiniti“ i „smatrati“, uz koje se upotrebljava predikativni instrumental ili za + akuzativ.

 

04. Predikativ i aktuelni kvalifikativ. Budući da se u lingvističkoj literaturi ne može naći jasan kriterijum za razlikovanje ova dva rečenična konstituenta, što se ogleda i u raznolikim terminološkim rešenjima pojedinih autora, kao jedan od ciljeva ovoga rada ja sam postavila i pronalaženje ovog kriterijuma. Ako pogledamo tipične primere rečenica koje autori navode kada govore o aktuelnom kvalifikativu: Sava teče mutna; Nađoše ga u sobi onesviještena; Dete bolesno ne izlazi na hladnoću; Devojka je došla bosa; Zašto brani Vladislava mrtva, videćemo da se ovaj konstituent upotrebljava uz glagole koji su upotrebljeni u svojim primarnim semantičkim realizacijama, ili u onim semantičkim realizacijama koje nisu previše udaljene od primarnih značenja. Aktuelni kvalifikativi (odnosno pridevi upotrebljeni u njihovoj funkciji) označavaju fizičke osobine ili stanja podložne objektivnoj proceni (činjenica da je neko onesvešćen, bolestan, bos, mrtav objektivna je) kao i duhovne osobine ili stanja koja se mogu ispoljiti kroz ponašanje (na osnovu nečijeg ponašanja možemo zaključiti da li je ljut, veseo, žalostan, uzbuđen).

Ako uporedimo primere rečenica sa istim glagolom, npr. naći, a sa različitim konstituentima (aktuelnim kvalifikativom i predikativom): Ali tamo mu nađu stoku zaraženu; Ona se nadala da će i on nju naći pametnu kad dođe do razgovora, videćemo da je značenje glagola naći (u RSANU definisano pod tačkom 3. b: zateći, videti nekoga (nešto) u kakvom stanju, raspoloženju) u prvom primeru bliže njegovom osnovnom značenju, i da je u njemu pridev zaražen upotrebljen u funkciji aktuelnog kvalifikativa. U drugom primeru glagol naći (12. b.) ima značenje oceniti, proceniti, i pridev pametan upotrebljen je u funkciji predikativa.

Za indirektnu potvrdu ovih tvrdnji može da posluži sledeći test: prideve sa značenjem objektivnog fizičkog stanja (bolestan) ili osobine (bos), ili duhovnog stanja koje se može ispoljiti ponašanjem (veseo), zameniću pridevima koji označavaju: duhovnu osobinu koja se ne može ispoljiti ponašanjem (pametan), ili fizičku osobinu podložnu subjektivnoj proceni (lep):

Dete bolesno ne izlazi na hladnoću, ali *Dete pametno ne izlazi na hladnoću.

Devojka je došla bosa (vesela), ali *Devojka je došla lepa.[1]

Na osnovu analize primera koji se upotrebljavaju u predikativnoj funkciji može se zaključiti da se uz SK glagole upotrebljavaju pridevi koji označavaju neku fizičku ili duhovnu osobinu koja je podložna subjektivnoj proceni (lep, ružan, pametan, odgovoran). Pridevi koji označavaju fizičke osobine koje su objektivnije (gluv, nem, slep) upotrebljavaju se uz glagole sa značenjem pretvoriti se, napraviti se; ovo ne smatram izuzetkom budući da je njihova semantika takva da podrazumeva pokušaj drugačijeg ili lažnog predstavljanja. Ukoliko se jave uz SK glagole drugih grupa, ovi su pridevi u nekoj od sekundarnih semantičkih realizacija.

Na osnovu ovoga, ja sam predikativ odredila kao rečeničnu kategoriju koja ima subjektivniju semantičku vrednost, za razliku od aktuelnog kvalifikativa, koji se može odrediti kao objektivniji.

 

05. Analiza tvorbene strukture SK glagola pokazuje da su to lekseme koje spadaju u osnovni rečnički fond srpskoga jezika. Među njima je malo pozajmljenica, i to samo u grupama glagola sa značenjem „postaviti“ i „oceniti“. Među ovim glagolima i složenice su veoma retke.

 

06. Poređenje situacije u srpskom i hrvatskom jeziku pokazuje da je predikativni instrumental zaista zastupljeniji u hrvatskom jeziku. Čak i u onim slučajevima u kojima se u srpskom upotrebljava isključivo predikativni nominativ, hrvatski dozvoljava i predikativni instrumental.

 

 

 

SEMI-COPULAR COMPLEMENTATION IN SERBIAN AND CROATIAN

 

The subject of this work is syntactic constructions composed of semi-copular verbs and their complements. Semi-copular verbs are defined here as verbs of a specific, general and unprecise semantics, which, therefore, must be complemented (by a noun or an adjective phrase most frequently).

As the main goals of this work I would underline the following: 1. to make a syntactical classification of these verbs and their complements (the criterion for this classification is the form of predicative); the result of such classification is four classes of semi-copular verbs: a) those completed by the predicative instrumental; b) those completed by the predicative nominative / instrumental; c) those completed by a construction za + accusative / predicative instrumental; d) there is only one verb, graditi se, which may be completed by any of these three predicative forms; 2. to make a semantic classification of the semi-copular verbs, e.i. classification into lexical and semantic groups. As a result of this there are six main lexical and semantic groups with the following general meanings: a) dati ime, naziv; b) učiniti, stvoriti; c) smatrati; d) oceniti, proglasiti; e) osećati se; f) učiniti se (imati utisak).

The syntactical and semantic approach to this problem is interwoven in this work. A new explanation of syntactical reasons for using predicative nominative or instrumental, or the possibility of the alternation of these predicative forms is given. An attempt of the semantic distinction of two related syntactical categories – the predicative and the so called “aktuelni kvalifikativ” (current attribute) – is presented.

 

KEY WORDS: Syntax, Semantics, Semi-copular verb, Predicative, Predicative complement construction, Serbian, Croatian (Serbo-Croatian).

 


[1] Kako nam je skrenuta pažnja na odbrani ovog rada, moguće bi bilo reći Devojka je došla lepa iz frizerskog salona, dakle sa priloškom odredbom mesta početka kretanja. Mogućnost da se u ovom slučaju ne upotrebi data odredba trebalo bi ispitati.

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa