Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Disertacije, Broj 8-9

 

Jelica Stojanović (Nikšić)

 

ORTOGRAFSKE I JEZIČKE KARAKTERISTIKE ČETVOROJEVANĐELJA IZ MANASTIRA NIKOLJCA (XIII/XIV VIJEK)[1]

 

            Bjelopoljsko četvorojevanđelje (dalje Bp) pripada bogatoj rukopisnoj zbirci manastira Nikoljca u Bijelom Polju. Napisano je krajem 13. početkom 14. vijeka na raškom području. Svojim paleografskim, pravopisnim, jezičkim i leksičkim osobenostima uklapa se u opštu sliku dosada ispitanih i opisanih rukopisa srpskoslovenskog jezika, sa svojim posebnostima i pojedinačnim individualnim odlikama. Poredeći ga sa Čajničkim jevanđeljem[2] sa bosanskog područja, koje je napisano cijeli vijek kasnije, utvrdili smo da je Bp nekim osobenostima (posebno u domenu pravopisa i sintakse) progresivnije, karakteriše ga veći broj inovacija.

            Bp su pisala tri pisara, a prepisano je sa dva predloška. Do ovakvih zaključaka došli smo analizirajući i poredeći način pisanja slovnih znakova, ortografiju, jezičke i leksičke osobenosti.

            Iz domena paleografije, Bp karakterišu – arhaičniji slovni znaci, ali se izuzetno rijetko upotrebljavaju (koji su već u 13. vijeku sve više uzmicali pred novim slovnim oblicima), dalje, morfološki oblici nastali u 13. a korišćeni i u 14. vijeku, ali i slovni oblici za koje se kao vrijeme javljanja uzima 14. vijek.

            Bp je tipičan predstavnik uređenog raškog pravopisa, sa velikom dosljednošću primjene načela ove pravopisne škole: na početku riječi i iza samoglasnika skoro dosljedno se pišu ligature ju, ja, je (za glasovne vrijednosti ju, ja, je); sa manje dosljednosti ligature se pišu i iza palatalnih suglasnika; na početku riječi se u glasovnoj vrijednosti o dosledno piše ω (ili široko otvoreno θ); đerv se ne piše; vodi se računa o pravopisu kraja reda; Bp karakterišu česte reduplikacije vokala, natpisivanje slova nad vrstu – što su sve osobenosti raškog pravopisa. Djelimična odstupanja, posljedica su, najčešće, unošenja osobenosti predloška, rjeđe porijekla pisara.

            Svojim fonetskim karakteristikama Bp se uklapa u fonetsku sliku 13/14. vijeka. Promjene koje su (iz)vršene u glasovnom sistemu u narodnim govorima prije prvih pisanih spomenika, karakterišu i Bp. U pisanju su sprovedene, ili dosljedno (denazalizacija nazalnih vokala, izjednačavanje dva poluglasnika), ili sporadično (pisanje poluglasnika u slabom položaju, prelazak u ou). Što se tiče fonetskih promjena koje su se vršile i bilježile počev od najstarijih pisanih spomenika srpskog jezika, Bp karakteriše sledeće: vokal ě se najčešće piše ali ima i primjera zamjene sa e (kao i primjera pisanja ě umjesto etimološkog e). Od praslovenskih dubletnih oblika ě/e, pisari se najčešće odlučuju za pisanje sa e, na što je, svakako, uticao izgovor. Ovo bi išlo u prilog pretpostavci o ekavskom izgovoru ě. Poluglasnik u jakom položaju se čuva, ali o njegovom izgovoru blisko vokalu a svjedoče primjeri u kojima je napisan poluglasnik umjesto etimološkog a kao i primjeri ispuštanja vokala a u pisanju (na što je moglo uticati ispuštanje poluglasnika u slabom položaju).

            U adaptaciji riječi grčkog porijekla, Bp se približava grčkom originalu - vjernije je u prenošenju grčkog originala od starijih jevanđeljskih tekstova (Miroslavovog, Vukanovog, Divoševog) i mlađeg bosanskog tipa (Čajničkog), što bi značilo da ovaj rukopis odlikuje naknadna grecizacija teksta (vraćanje i približavanje jevanđeljskih tekstova grčkom originalu, koje je najranije zahvatilo raško područje).       

Morfološke osobenosti u Bp možemo pratiti u okviru tri pravca: prvo, čuvanje staroslovenskog stanja; drugo, proširivanje inovacija koje su započete u staroslovenskom, a odlika su stanja u narodnim govorima; treće, unošenje inovacija iz narodnih govora, koje nijesu karakteristika staroslovenskog.

            Čuvanje staroslovenskog stanja ogleda se u mnogim osobenostima: kod imenica se čuvaju sve osnove koje poznaje i praslovenski, i uglavnom su sačuvane (osim kod pojedinačnih imenica) sve nastavačke morfeme; kod zamjenica je malo inovacija u odnosu na staroslovenski; kod pridjeva i participa oba vida, uglavnom se čuva staroslovensko stanje; kod brojeva je, osim u nekolika slučaja, zadržana deklinacija kao i u staroslovenskom; čuvaju se, osim nekih odstupanja, stari glagolski oblici.

            Drugo, inovacije započete u staroslovenskom, poduprte situacijom u narodnim govorima, uzimale su sve više maha u Bp, što se ogleda u sledećem: nastavku -a u Gj, -ou u Dj, -omь u Ij i Dmn kod imenica ŭ-osnova; kod  ĭ-osnova m. i sr. roda imenica ognь dosledno je prišla jŏ-osnovama, imenica gospodь ima nastavke ŏ, ĭ, ŭ -osnova; ū-osnove ženskog roda pretrpjele su uticaj ĭ-osnova sa nastavcima -i u GLj, nalaze se primjeri jednačenja akuzativa sa genitivom, imenica kry dosledno je prišla ĭ-osnovama, a u Nj dosledno je krьvь; kod suglasničkih osnova muškog roda Nj se dosledno izjednačio sa akuzativom jednine, česti su nastavci starih ĭ-osnova, u Nmn nema primjera sa starim nastavkom suglasničkih osnova; kod suglasničkih osnova imenica srednjeg roda česti su novi nastavci i znatan je broj primjera bez proširenja osnove suglasnikom što je u skladu sa narodnim jezikom; kod produktivnijih imeničkih vrsta manje je, u odnosu na staroslovenski, primanja nastavaka od neproduktivnijih osnova, što je opet u skladu sa stanjem u narodnom jeziku, kod imenica m.r. često se piše umetak ov/ev od ŭ-osnova, Aj za živo uglavnom se izjednačio sa Gj. Kod zamjenica se sreću rijetki primjeri ukrštanja meke i tvrde varijante promjene; za pridjeve je karakteristično potiskivanje oblika neodređenog  vida  oblicima određenog  vida, uopštavanje nastavaka -imь u Ij,

-ihь u Dmn i -imi u Imn; kod participa se uočava tendencija uopštavanja jednih nastavaka (naspram naslijeđene raznolikosti), u množinskim padežima uglavnom se upotrebljavaju participi u određenom vidu (u nekim padežima dosljedno); kod glagola sigmatski novi aorist znatno širi polje svoje upotrebe na račun sigmatskog starog, a naročito asigmatskog aorista, u 1.l.mn. prezenta kod atematskih glagola javlja se nastavak my, u imperativu se zamjenjuje ě sa i u osnovi, u građenju potencijala češće se upotrebljava oblik aorista nego kondicionala od glagola biti i sl.

            Treće su inovacije iz narodnog jezika nepoznate staroslovenskom, kao: imenice ŭ-osnova sa nastavkom -a u Ndv i bez infiksa -ov- u GLdv; imenica poutь starih ĭ-osnova u Dj se sređe sa nastavkom ŏ-osnova; kod ū-osnova u jednom primjeru zabilježen je današnji oblik svekrьva u Nj (osnova je izjednačena sa kosim padežima i dobijen je nastavak -a od ā-osnova); kod produktivnijih imenica ženskog roda ā/ jā-osnova nalazimo ukrštanje meke i tvrde osnove (nastavak -e u Gj kod tvrde varijante imeničke promjene); pridjevi određenog vida, redni brojevi, participi pridjevske promjene u Dj m. i sr. roda imaju dosljedno sprovedenu crtu narodnog jezika, nastavak -omou/-emou; sreće se oblik tri u Nj m.r. (prema ženskom i srednjem), oblik trehь u Gl (uticaj dvojinskih padeža); kod glagola se u aoristu, imperfektu i prezentu dosledno upotrebljava nastavak -sta u 2. i 3. l.dv.; u 1. l. mn. javlja se u prezentu atematskih glagola nastavak -mo, kod tematskih glagola nastavak - u 1.l.j, -šь u 2. l. j, primjeri bez - u 3. l. mn.

            U domenu sintakse najbolje se čuva staro stanje, inovacije teže prodiru u jezičku normu. Ipak, prisutna je tendencija (iako primjeri nijesu brojni) širenja konstrukcija koje su bliže narodnom jeziky: posesivni pridjev  se donekle širi u odnosu na posesivni genitiv i posesivni dativ; otь + G u funkciji dopune glagolima i drugim riječima sa značenjem partitivnosti, ablativnosti i sl. širi se na račun genitiva bez predloga (iako broj primjera nije veliki); genitivne konstrukcije se zamjenjuju akuzativnim (i to slovenski genitiv, partitivni genitiva); dativ bez predloga se unekoliko proširio u odnosu na k+D uz glagole govorenja i kretanja; lokativ bez predloga se najčešće zamjenjuje različitim padežnim i predloško-padežnim konstrukcijama; aktivne konstrukcije šire se na račun pasivnih; dvojinski oblici se u mnogim svojim upotrebama zamjenjuju množinskim.

            Što se tiče leksičkog sloja uopšteno se može konstatovati da se Bp ne poklapa ni sa jednim dosad prezentiranim  leksičkim tipom, ali je najbliže bogdanovskom tipu jevanđelja. Bp karakteriše stariji leksički sloj do 11. glave po Jo, i mlađi od 11. glave po Jo do kraja (mlađi leksički sloj karakteriše prevođenje riječi grčkog porijekla slovenskim, kao i zamjenjivanje arhaičnije slovenske leksike novijom).

 

 

ORTHOGRAPHIC AND LINGUISTIC CHARACTERISTICS OF THE MANUSCRIPT OF THE FOUR GOSPELS FROM NIKOLJAC MONASTERY (13 – 14 CENTRY)

 

 

 We have analyzed the Bijelo Polje Manuscript of the four gospels from the paleographic, phonetic, morphologic, sintactic and lexical point of view, comparing it with the older gospel manuscripts (Miroslavovo, Vukanovo and Divosevo) as well as the Cajnice Manuscript of the four gospels and the vernacular dialects. It is our finding that it fits the whole of Serbo-Slavic manuscripts already studied although it possesses certain characteristics which appear more progressive (considering the time of its origin). Furthermore, some of its linguistic segments (duality, personal present tense suffixes) and features not only contribute to but also partly change the diachronic picture of the Serbian language as presented in the existing studies, meaning that each new study of the old manuscript material makes the historical-linguistic picture more complete.

 

 

 


[1] Doktorska disertacija odbranjena je na Filološkom fakultetu u Beogradu u decembru 2000. godine. Mentor disertacije je bio prof. dr Božo Ćorić (do odlaska u inostranstvo), a zatim prof. dr Radojica Jovićević. Disertacija je odbranjena pred sljedećom komisijom: prof. dr Radojica Jovićević (Filološki fakultet u Beogradu), akademik prof. dr Branislav Ostojić (Filozofski fakultet u Nikšiću), doc. dr Brankica Čigoja (Filološki fakultet u Beogradu.

[2] V. Jerković: Paleografska i jezička ispitivanja o Čajničkom jevandjelju, Novi Sad 1975.

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa