Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Knjige, monografije, Broj 8-9

Prvoslav Radić: TURSKI SUFIKSI U SRPSKOM JEZIKU(SA OSVRTOM NA STANjE U MAKEDONSKOM I BUGARSKOM). Institut za srpski jezik SANU (Biblioteka Južnoslovenskog filologa, nova serija, knj.17), Beograd, 2001, 211 str.             Poslednja monografija koja je izašla u poznatoj ediciji Biblioteka Južnoslovenskog filologa Instituta za srpski jezik SANU jeste studija Prvoslava Radića Turski sufiksi u srpskom jeziku (sa osvrtom na stanje u  makedonskom i bugarskom). Ona predstavlja rezultat dugogodišnjeg interesovanja autora za ovu temu, pokazanog i u nizu ranijih manjih radova, a predstavlja i deo autorove doktorske disertacije posvećene balkanističkim (grčkim, romanskim i turskim) sufiksima u makedonskom i srpskom jeziku.             Poznato je da se uticaj jednog jezika na drugi može odraziti na bilo kom nivou strukture jezika primaoca, pa i na tvorbenom.Tipološke razlike između turskog jezika i jezika balkanskog jezičkog areala, na koje je on od 14. do početka 20. veka snažno uticao, uslovile su, kako ističe autor, da taj uticaj bude najjači na leksičkom planu, sa kojim je u tesnoj vezi tvorbeni nivo.              U uvodnom delu monografije autor daje kraći osvrt na ukupne istorijske (društveno-političke, ekonomske, kulturološke) prilike u kojima dolazi najpre do ekspanzije, a kasnije do oseke uticaja turskog jezika na srpski i druge balkanske jezike, kao i na uslove opstanka leksičkih i tvorbenih turcizama u savremenom jezičkom trenutku – sociolingvističke (verske) i stilsko-ekspresivne. On pominje ranije poglede na normativni status ovih leksičkih jedinica i daje pregled njihovih dosadašnjih proučavanja.                      Knjiga ima dve veće celine. U prvoj se, u odvojenim poglavljima, govori o svakom od sufiksa turskog porekla ponaosob: najpre o onim produktivnijim (-čija/ -džija, -lija, -luk, -ana), a zatim i onim manje produktivnim (-li, -baša, -i, -ili, -dar/-tar, -suz, -džik). Autor polazi od izvornog oblika svake jedinice u turskom jeziku, daje kraće napomene o njenom tvorbenom statusu, sematičko-kategorijalnoj, gramatičkoj vrednosti i dr. u turskom jeziku. On, zatim, govori o načinu i prirodi njene adaptacije u srpskom jeziku, teritorijalnoj raspostranjenosti sufiksa, a najviše prostora ostavlja za semantičku analizu izvedenica sa ovim sufiksima dajući njihovu podelu na semantičke kategorije i potkategorije. Razmatra i tretman ovih tvorbenih jedinica u gramatičkim priručnicima srpskog, a pokatkad i susednih balkanskih slovenskih jezika. Veliki prostor dat je i razmatranju normativnog statusa izvedenica, odnosno njihove markiranosti sa različitih aspekata (prostornog, vremenskog, stilsko-finkcionalnog) uz posebno isticanje stilsko-ekspresivne vrednosti velikog broja ovih derivata. Pritom se autor u velikoj meri oslanja na kvalifikovanje ovih jedinica u deskriprivnim rečnicima savremenog srpskog jezika:             Drugi deo monografije sintetički obrađuje različite teme vezane za osnovnu temu koje su se autoru, u toku analize, nametnule kao značajne. Prvo poglavlje ovog dela posvećeno je sufiksnim derivatima produktivnijih sufiksa (-adžija, -andžija, -edžija, -endžija, -idžija; -anlija, -ajlija, -elija; -aluk,-anluk, -iluk, -inluk). U njemu je dat i pregled tvorbenih dubleta. Poglavlje pod nazivom Hibridne reči posvećeno je derivatima formiranim od turskih sufiksa i neturske (najčešće domaće) osnove. Autor hronološki razmatra pojavu ovakvih obrazovanja zadržavajući se detaljnije na njihovom prisustvu u delu Gavrila St. Venclovića, Vukovom Srpskom rječniku i Rečniku Matice Srpske, kao i na načinu definisanja u ovom poslednjem kojim se pokazuje njihov odnos prema sinonimnim leksemama (dobijenim uz pomoć drugih sufiksa). Posebno poglavlje posvećeno je konkurentskim sufiksima domaćim tvorbenim ekvivalentima koji sa istim osnovama grade izvedenice istog značenja. Autor odvaja one derivate za koje je pojava tvorbene ekvivalencije relevantna od onih za koje nije. U poglavlju Formalno-gramatički status izvedenica sa sufiksima –či(ja)/-dži(ja) i –li(ja) razmatra se, između ostalog, razlika u gramatičkoj vrednosti kraćih i dužih oblika, specifičnosti pridevske i imeničke upotrebe izvedenica i dr. Posebno poglavnje autor je posvetio turskim sufiksima u Vukovom Srpskom rječniku. On konstatuje da su oni najprisutniji neslovenski tvorbeni elementi u ovom leksikografskom delu, da su prisutni uglavnom u gotovim turskim obrazovanjima, a da malo ima hibridnih reči. Veći deo ovih reči iz Vukovog Srpskog rječnika bi se, sa savremenog aspekta, mogao svrstati u istorizme i arhaizme.

U poslednjem odeljku monografije autor sintetizuje dobijena saznanja o funkcionisanju sufiksa turskog porekla u srpskom i susednim balkanskim slovenskim jezicima. On zaključuje da leksički fond srpskog jezika u zadnja dva veka karakteriše povlačenje izvedenica čiji su svi tvorbeni elementi turskog porekla (arhaizama, istorizama) i porast broja hibridnih reči. Navodi kolokvijalnost kao opštu karakteristiku izvedenica sa turskim sufiksima u savremenom jeuiku, čiji je prateći element stilsko-ekspresivna obojenost, a za neke jedinice relevantna je i pripadnost žargonskom izrazu.

 Slađana Ilić  (Beograd)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa