Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj 8-9

Mihai N. Radan, Graiurile caraşovene azi. Fonetica şi fonologia. Timişoara 2000, 328 str.             Studija koja je predmet ove recenzije zapravo je monografski dijalektološki opis fonetike i fonologije karaševskih govora (graiurile caraşovene), od kojih je jedan – govor samog Karaševa – maternji govor autora.            Značaj istraživanja Mihaja Radana daleko prevazilazi granice južnoslovenske dijalektologije. Da se ukratko okarakteriše važnost ove knjige u opštebalkanskom kontekstu, upotrebićemo uspešnu formulaciju Kriste Cah, iznetu još 1979. godine: za izučavanje istorije stanovništva današnjeg Banata „posebno je interesantna grupa Karaševaca – čudan relikt Balkana – u kojoj su se u jedinstvenu novu etničku grupu stopili Srbi, Makedonci, Bugari i Vlasi zajedno sa Albancima” (Zach 1979: 72). U opšteslavističkom aspektu rad M. Radana dobija poseban značaj u vezi sa akuelnim interesovanjem za stare slovenske periferne grupe i dijalekte, kao što je staronovgorodski dijalekat na severnoslovenskoj teritoriji. Kako će izvan Rumunije ova knjiga biti dostupna samo uskom krugu korisnika koji vladaju rumunskim jezikom, a među kojima su stručnjaci za slovensku dijalektologiju i istoriju jezika samo izuzeci, čini mi se da je neophodno da se što širi krug potencijalnih čitalaca prilično podrobno upozna sa ovim radom.            U predgovoru za ovu knjigu (5–13) ističe se da su se prethodna istraživanja u većini slučajeva obraćala upravo govoru samog Karaševa, dok su govori drugih sela koja pripadaja karaševskom regionu istraživani manje intenzivno; pri tome se obično polazilo od unutrašnjeg dijalekatskog jedinstva govora cele karaševske oblasti. Pošavši od takve tradicionalne predstave, autor je tokom rada obratio pažnju na prisustvo dijalekatske mikrodiferencijacije između govora šest sela u toj etnografskoj oblasti (Karaševo, Klokotič, Lupak, Nermet, Rafnik i Vodnik), a kao rezultat usledio je predlog za terminološku inovaciju – da se umesto „karaševski govor” koristi izraz „karaševski govori”, što bi trebalo da istakne relativnost njihovog lingvističkog jedinstva.            Specifična je jezička situacija u selu Jabalča, čije stanovništvo pripada etničkoj grupi Karaševaca po svojoj veroispovesti, odeći i običajima, ali u svakodnevnoj komunikaciji koristi rumunski jezik. U kontaktima sa drugim Karaševcima stariji žitelji ovog sela koriste govor blizak govoru samog Karaševa; i ova varijanta bila je predmet istraživanja u monografiji, između ostaloga i kao primer rumunskog uticaja na karaševske govore.            U želji da izbegne ponavljanje građe izložene u poznatoj monografiji o govoru Karaševa iz pera poznatog rumunskog slaviste Emila Petrovića (1935), autor se trudio da predstavi osnovne fonetske i fonološke (a u budućnosti i leksičke) osobenosti svih karaševskih govora, jer smatra, da „te fonetske i leksičke osobenosti, koje se često razlikuju od mesta do mesta, kao i sačuvani arhaizmi, ukoliko budu podvrgnuti fundamentalnoj analizi, mogu da daju značajan doprinos u osvetljavanju nekih još nejasnih aspekata u pogledu porekla karaševskih govora” (str. 6).

            Autor teži jedinstvu sinhronog i dijahronog opisa, smatrajući da je njihovo razdvajanje kontraproduktivno.

            Osnovni materijal, predstavljen u monografiji, prikupljen je ličnim posmatranjem i terenskim istraživanjima autora u periodu od 1979. do 1998. Upoređivanje ovog materijala sa podacima E. Petrovića i „Novom serijom” Rumunskog lingvističkog atlasa, kao i sa kasnijim zapažanjima drugih autora, omogućilo je M. Radanu da proprati evoluciju karaševskih govora tokom poslednjih 60 godina. Metodika prikupljanja materijala i izbora informatora (7–9) garantuju autentičnost i visoku reprezentativnost građe predstavljene u monografiji. Veliku vrednost za izučavanje karaševske antroponimije ima spisak informatora, čija su imena data u fonetskoj transkripciji onako kako ih izgovaraju sami Karaševci (11–12).            U cilju provere teze koja se često ponavlja u bugarskoj nauci (relativno nedavno na primer M. Sl. Mladenov 1993) o bugarskom poreklu Karaševaca, Radan je preduzeo i kratku dijalektološku ekspediciju u severozapadanu Bugarsku (sa motivacijom da sa jedne strane ne treba isključiti prisustvo ranijih kontakata tih i karaševskih govora, a sa druge strane da istorijski izvori svedoče o postojanju migracija slovenskog stanovništva iz tih delova Bugarske u Banat, i posebno, u karaševsku oblast). Kako je u nauci isticana veza između karaševskih govora i govora Novog Sela kod Vidina, autor je na tom punktu izvršio dijalekatsku anketu. Usput ću zabeležiti zanimljivo svedočenje autora o prisustvu svesti o srpskom poreklu kod stanovnika tog katoličkog sela: tako, na tvrdnju da je govor u Novom Selu bugarski „naš informator je odmah reagovao i rekao da njihov govor nije bugarski, nego srpski i da su oni ovamo došli iz Srbije” (str. 10, napomena 4; o poreklu govora Novog Sela up. Soboljev 1995). Kao rezultat ankete bile su ustanovljene neke sličnosti između karaševskog i novoselskog govora, za koje autor smatra da im ne treba pridavati veliki značaj (nadam se da će ovo pitanje biti detaljnije osvetljeno u nekom budućem radu M. Radana).            Centralno mesto u monografiji zauzima istraživanje fonetike i fonologije karaševskih govora (64–210), koje počinje opisom sistema transkripcije koja uz neka uporšćavanja ponavlja transkripciju E. Petrovića iz njegove monografije iz 1935. Posebna glava posvećena je pitanjima rumunskog uticaja na fonetiku karaševskih govora, i to tendenciji ka delimičnoj devokalizaciji slogotvornih sonanata, očuvanju vokala nepotpunog obrazovanja ă u delu govora, očuvanju afrikate dz, tendenciji ka neutralizaciji supotstavljanja dva reda afrikata, stabilizaciji h u fonološkom sistemu ili njegovoj supstituciji kao u rumunskom.             Sadržaj poslednjeg tekstualnog dela knjige malo je širi od onog što bi se podrazumevalo pod naslovom „Zaključak” (211–223). Pošavši od u nauci vladajućeg mišljenja o srpskom poreklu Karaševaca, M. Radan koncentriše svoju pažnju na još uvek otvorena pitanja atribucije karaševskog gavora jednoj od srpskih dijalekatskih grupa i na problem lokalizacije oblasti iz koje su emigrirali preci savremenih Karaševaca. Prethodni istraživači nisu rešili ta pitanja: a) jer su za svoja istraživanja uzimali samo materijal govora samog Karaševa; b) jer se deo govora poklapa sa crtama timočko-lužničkih, a deo sa crtama kosovsko-resavskih srpskih govora; c) jer su nedovoljno koristili multidisciplinarni pristup i političke, religijske, istorijske i geografske podatke.Razmatrajući pitanje lingvo- i etnogeneze Karaševaca, M. Radan navodi podatke iz karaševske morfologije, sintakse i leksike koje nije razmatrao u ovoj monografiji, ali su ti podaci poznati iz njegovih ranijih radova.            Autor dolazi do zaključka da su se karaševski govori „razvili iz arhaičnog govora kojim su govorili Sloveni u basenu Karaša, a koji su činili stari slovenski sloj u Banatu” (str. 219), a u 14. veku i početkom 15. veka njima se priključuju „imigranti, … poreklom iz zone kosovsko-resavskog dijalekta koja se nalazila u neposrednom susedstvu sa govorima koji su pripadali dijalektima jugoistočne Srbije, ili sa obe teritorije” (s. 218), među kojima se može pretpostaviti i prisustvo istočnosrpskog i bugarskog elementa. Karakteristike koje povezuju karaševske govore sa kosovsko-resavskim M. Radan smatra mnogobrojnijim i važnijim, mada priznaje činjenicu da „fonetske crte zbližavaju karaševske govore sa jugoistočnim, dok morfološke – sa kosovsko-resavskim govorima” (str. 220). Istovremeno, autor s pravom odbija da opšte arhaizme prizna za dokaz bliskog jezičkog srodstva.            Najmanje je dokazana teza o direktnom lingvoistorijskom kontinuitetu na karaševskoj teritoriji od dačkih Slovena 7. veka do naših dana, koja se navodi na mnogo mesta u monografiji. Zaista ne nalazimo fonetske karakteristike starog tipa (južno)slovenskog jezika, kao što je očuvanje dva vokala nepotpunog obrazovanja, nazala ili vokala *y (ili bar njihovih refleksa, različitih od zapadnojužnoslovenskih, na primer, otvorenog refleksa „jata”); međutim u morfologiji raspolažemo u najmanju ruku sa jednom crtom koja omogućava da se karaševski govor poveže sa severnoslovenskom teritorijom, i to završetkom instrumentala jednine imenica muškog roda na -am (< ăm). Uporedo sa tezom M. Radana jednako verovatno bilo bi pretpostaviti kolonizaciju karaševske oblasti od strane nosilaca štokavskih srpskohrvatskih govora sa juga Dunava u bilo koje vreme od 7. do 12. veka (pa čak ne obavezno istočnoštokavskih). Posebno se može primetiti da materijal karaševskih govora postavlja pitanje implikacije jezičkih promena i postojanja u jednom jezičkom sistemu suprotstavljenih arhaizama i inovacija (na primer, očuvanje grupe čr-, sa jedne strane i vršenje novih jotacija, sa druge). Autor smatra da su novi imigranti bili katoličke veroispovesti, što se po, njegovom mišljenju, dobro slaže sa činjenicom postojanja katoličkih oaza na teritoriji stare Srbije u 14. veku (str. 222).            Još jedan talas kolonizacije karaševske oblasti dogodio se tokom prve polovine 18. veka, kada su se ovde pojavili predstavnici različitih etnosa (Bugari, Srbi, a u manjoj meri možda i Albanci), koji nisu ostavili značajan uticaj ni na jezik, ni na etničke karakteristike Karaševaca; svoj udeo u etnogenezi Karaševaca imali su i Rumuni (str. 222).            Monografija srpskog naučnika iz Rumunije predstavlja visokoprofesionalni dijalektološki rad koji obogaćuje slavistiku obimnim i autentičnim dijalekatskim i istorijskim materijalom i postavlja pitanje lingvo- i etnogeneze Karaševaca na novom nivou, korespondentnom savremenoj nauci. Neophodno je ipak primetiti da za rešavanje ovog poslednjeg pitanja u okviru uporedno-istorijske lingvistike očigledno nema deovoljno podataka koje bi mogla da pruži južnoslovenska dijalektologija (tim pre bez gotovog Srpskohrvatskog dijalektološkog atlasa). Tek prevladavanjem metodoloških ograničenja, neizbežnih u istorijsko-dijalektološkom istraživanju, okretanje ranim periodima formiranja slovenske jezičke slike i proširivanje istraživanja u opšteslovenskom i karpato-balkanskom kontekstu uz navođenje materijala iz Opšteslovenskog lingvističkog atlasa (ni sam atlas, ni izdanje „Fonološki opisi slovenačkih, srpskohrvatskih/hrvatskosrpskih i makedonskih govora”, Sarajevo 1981, zasnovano na tom atlasu, Radan nije koristio u ovoj studiji), kao i koncentracija pažnje na leksičkim vezama karaševskih govora sa inoslovenskim i neslovenskim balkanskim jezicima, pomoglo bi detaljnom opisu i konačnom određenju uloge svakog od slovenskih i balkanskih jezika i etničkih grupa u formiranju govora ovog unikalnog subetnosa.            Kao što stoji u uvodu knjige, autor planira da u budućnosti dâ opis morfosintakse, leksike, onomastike i tvorbe reči ovih govora. Nadajmo se da će M. Radan u skoroj budućnosti jugoslavistiku, pre svega, obogatiti publikovanjem iscrpnog karaševskog rečnika i onomastikona, koji vodi računa o dijalekatskim razlikama pojedinih karaševskih naseljenih punktova.U prilogu knjige dati su karaševski dijalekatski tekstovi (iz Karaševa, Klokotiča, Vodnika, Nermeta), na žalost nema tekstova iz Rafnika koji bi bili interesantni zbog posebnog refleksa redukovanih vokala; tematski su predstavljeni narodni praznici (224–233), zatim slede francuski i srpski rezime, indeks autora (247–250), registar toponima (s. 251–255), registar dijalekatskih reči (256–301), bibliografija (302–322), a knjigu završavaju spisak skraćenica (323–324) i sadržaj (325–326). Posebno treba naglasiti da je knjigu izdao „Savez Srba u Rumuniji” na vrlo visokom grafičkom nivou.  Literatura:Soboljev A. 1995 – O nekim južnoslovenskim govornim oazama u istočnoj Srbiji, zapadnoj Bugarskoj i Rumuniji (Vratarnica, Novo Selo, Svinica), Zbornik Matice srpske za filologiju i lingvistiku XXXVIII/2, Novi Sad 1995, 183–207.Zach K. 1979 – Die bosnische Franziskanermission des 17. Jahrhunderts im südöstlichen Niederungarn, Studia hungarica 14, München 1979. Andrej Sobolev (Marburg)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa