Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Projekti, Broj: 10

 

Tanja Petrović (Beograd – Ljubljana)

 

TERENSKA ISTRAŽIVANJA SRBA U BELOJ KRAJINI U SLOVENIJI

 

Terenska istraživanja jezika Srba u Beloj krajini vrše se u okviru projekta  „Skrivene manjine između centralne i jugoistočne Evrope” („Versteckte Minderheiten zwischen Zentral- und Südosteuropa”).[1] Istraživanja obuhvataju četiri pravoslavna sela u najjužnijoj slovenačkoj pokrajini Beloj krajini – Bojance, Marindol, Miliće i Paunoviće. U ovim selima danas živi približno 280 stanovnika, većina njih su potomci srpskih Uskoka koji su u vreme Vojne krajine štitili granicu Habsburške monarhije od turskih napada. Istraživanje pre svega ima za cilj dobijanje podataka o sociolingvističkoj situaciji i upotrebi srpskog jezika u ovoj sredini, njegovoj vitalnosti, funkcijama i vrednostima koje mu se pridaju. Ovakav pristup treba da doprinese upotpunjavanju znanja o sociolingvističkim procesima kod malih, institucionalno nepodržavanih jezičkih i etničkih grupa, i tematski i metodološki je komplementaran sa ostalim istraživanjima koja se u ovoj oblasti vrše poslednjih godina na teritoriji Balkana (npr. Vlasi u Banatu i istočnoj Srbiji – Biljana Sikimić, Kajkavci u Vojvodini – Marija Vučković).

Zanimljivo je da je ova srpska enklava vrlo često bila predmet interesovanja etnologa i istoričara, a da praktično ne postoji ni jedan rad koji bi se bavio isključivo jezikom belokranjskih Srba. O njihovom jeziku najviše je pisao Milenko Filipović u svojoj monografiji „Srpska naselja u Beloj krajini” (Radovi Akademije nauka i umjetnosti BiH, 35, Odjeljenje društvenih nauka, 12, Sarajevo 1970, 147–237); jezičke podatke on koristi kao dokaze za svoju tezu o istočnohercegovačkom poreklu ovog stanovništva. Rad Marka Terseglava i Marinke Dražumerić „Prispevki k preučevanju Srbov v Beli krajini” (Traditiones, 16, Ljubljana 1987, 205–245) uglavnom predstavlja dopunu Filipovićevom materijalu; njihove napomene o jeziku uglavnom su sociolingvističke prirode – govore o pojavama kao što su jezička prilagodljivost belokranjskih Srba, bilingvizam, nedosledna upotreba i mešanje ijekavskog i ekavskog izgovora itd.

Terenska istraživanja pokazuju da se četiri belokranjska pravoslavna sela vrlo oštro razlikuju po stepenu u kome se izvorni vernakular koristi u svakodnevnoj komunikaciji. Dok u Bojancima srpski idiom koriste samo najstariji stanovnici sela, u preostala tri sela, Marindolu, Miličima i Paunovičima, on je mnogo zastupljeniji.

Jedan od uzroka ove razlike svakako je u istorijskoj činjenici da su Bojanci oduvek pripadali Sloveniji (najpre Kranjskoj, onda  Dravskoj banovini, a zatim Republici Sloveniji), dok su Marindol, Miliči i Paunoviči po ukidanju Vojne krajine pripali Savskoj banovini, a onda Republici Hrvatskoj sve do 1952. godine kad su se stanovnici referendumom odlučili da se priključe Sloveniji.

Potpunu kompetenciju na srpskom jeziku danas imaju još samo najstariji stanovnici pravoslavnih sela u Beloj krajini. Dosta njih pohađalo je školu na srpskom jeziku i najveći deo života provelo u selu. Pripadnici srednje generacije govore srpski podjednako dobro kao slovenački ili nešto slabije. Sa svojim roditeljima razgovaraju najčešće na srpskom, dok se deci obraćaju na oba jezika.

Najmađa generacija u ovim selima uopšte ne govori srpski jezik, s tim što njime pasivno vlada – babe i dede se svojim unucima često obraćaju na srpskom, dok oni njima odgovaraju na slovenačkom.

Postepeno gubljenje srpskog jezika i njegova zamena slovenačkim posledica su s gubljenja instutucionalne podrške koju je srpski jezik u Beloj krajini uživao. Škole na srpskom jeziku postojale su sve do posle Drugog svetskog rata i  najstariji stanovnici su osnovnu školu učili na srpskom, uglavnom kod učitelja ekavaca koji su dolazili iz Srbije. Pravoslavna crkva postepeno gubi svoju integracionu funkciju; pravoslavne crkve postoje u Bojancima i u Miličima, s tim što pod crkvenu opštinu Miliči spadaju i Marindol i Paunoviči. Crkve već dugo nemaju svoje sveštenike. Miliči su imali svog sveštenika do 1950. godine, a danas sveštenik dolazi iz Srpskih Moravica, dok sveštenik u Bojance dolazi iz manastira Gorimje u Lici (sveštenik je do pre nekoliko godina dolazio jedanput mesečno, a sada dolazi samo za najveće verske praznike). S druge strane, u poslednjih nekoliko decenija došlo je do „otvaranja” srpske zajednice prema većinskoj slovenačkoj – najveći broj pripadnika srednje generacije radi u okolnim većim mestima (Metlici, Črnomlju, Vinici) i u svakodnevnoj komunikaciji izvan kuće koristi isključivo slovenački; mešoviti brakovi danas su u ovim selima sasvim normalna pojava, dok sve do sredine dvadesetog veka praktično nije bilo mešovitih brakova.

Na terenu je sprovedeno istraživanje na osnovu etnolingvističkog upitnika A. Plotnikove, kojim su dobijeni podaci o stanju tradicionalne kulture Srba u Beloj krajini. Rezultati i ovde pokazuju razliku između Bojanaca s jedne i Miliča, Paunoviča i Marindola s druge strane, kako u oblicima i prisustvu obredne prakse u današnje vreme, tako i u obrednoj terminologiji. U etnolingvističkoj građi najbrojniji su podaci o Božiću, svadbi i pogrebnim običajima, kao i o verovanjima vezanim za različite praznike u okviru godišnjeg ciklusa.

Materijal snimljen u Beloj krajini može biti koristan izvor podataka i za druge vrste lingvističkih istraživanja, pre svega za dijalektološka. Činjenica da srpski idiom u ovom arealu predstavlja idiom u nestajanju takva istraživanja čini neophodnim i daje im poseban značaj.

 

 

 


[1]  Projekat P 15080 se realizuje pod rukovodstvom dr Christiana Promitzera sa Univerziteta Karl-Franzens u Gracu, Austrija i finansiran je od strane austrijskog Fonda za unapređenje nauke (FWF).

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa