Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Tribina, Broj: 10

 

NEKOLIKE NAPOMENE O SRBIMA I SRPSKOM JEZIKU U REPUBLICI MAKEDONIJI

(Uvod u sociolingvističke prilike)

           

            U drugoj polovini dvadesetoga stoleća srpska lingvistika se organizovano nimalo nije  bavila našim jezikom na području današnje Makedonije. Na primer, o tamošnjim srpskim idiomima napisane su samo nekolike dijalektološke rasprave zasnovane na terenskim istraživanjima. Pažljivo iščitavajući ove i pojedine studije o slovenomakedonskim dijalekatskim sistemima (i u sinhronijskoj, i u dijahronijskoj perspektivi), nailazimo na veoma značajne informacije koje pokazuju da u određenim makedonskim oblastima još uvek egzistiraju neki srpski dijalekatski tipovi. Ovu činjenicu potvrđuju i podaci o nacionalnom sastavu stanovništva u Republici Makedoniji u kojoj danas (prema zvaničnim državnim podacima) živi blizu 45000 Srba mahom pravoslavne veroispovesti. A posle najnovijih ratnih sukoba i političkih dešavanja na njenim prostorima (2001. godine) oni su kao jedna od autohtonih nacionalnih manjina upisani i u Ustav Republike Makedonije.

             Kako stoji u mnogim etnografskim studijama i srodnim raspravama iz oblasti dodirnih naučnih disciplina, tragovi (posebno srednjovekovne) srpske materijalne kulture sreću se po čitavoj Makedoniji. Noviji statistički podaci govore da je srpski živalj na tlu Republike Makedonije pretežno nastanjen u njenim severnim delovima, u većim gradovima i u Povardarju; a istoriografske činjenice, pak, ukazuju na to da se Srbi u sadašnjoj Makedoniji prema vremenu svojega doseljavanja mogu razvrstati u tri skupine.

             Prvu grupu čine Srbi koji odvajkada žive na tamošnjem zemljištu, tj. oni čiji  su se preci u središnje balkanske predele doselili jošte krajem VI i početkom VII stoleća i čije se stare naseobine redovno spominju u srednjovekovnim pisanim spomenicima. U antropogeografiji se prodiranje Nemanjića u Makedoniju na prelazu iz XIII u XIV vek, kao i istorijski događaji iz razdoblja od XVII do XIX stoleća, Velika seoba Srbalja i potonja unutrašnja preseljavanja slovenskoga življa u centralnom delu Balkana (usled terora arbanaških pljačkaških četa, naročito u drugoj polovini XVIII i početkom XIX veka), smatraju krucijalnim za konačno formiranje i raspored starinačkoga dela srpskog etnosa na prostorima Republike Makedonije. Prva, autohtona skupina Srba, možemo slobodno reći, formirala se u dugom periodu od naseljavanja Slovena na Balkansko poluostrvo, pa sve do balkanskih ratova početkom XX stoleća. Ovi Srbi u većem broju žive u severozapadnim, severnim i severoistočnim krajevima Makedonije, a ponajviše u Skopskoj Crnoj Gori i u kumanovskoj oblasti.

            Drugu skupinu srpskoga naroda u Republici Makedoniji sačinjavaju potomci  doseljenika na neobrađena zemljišta ili na napuštena turska imanja, koja su u periodu između dva svetska rata naseljavana (po zakonu o agrarnoj reformi) uglavnom srpskim življem iz mnogih krajeva ondašnje Kraljevine, od Like do Vlasine; kao i pokolenja Srba koji su u to doba radili u Makedoniji kao državni službenici ili stručnjaci različitoga profila, ali i kao zanatlije, trgovci, bankari i poslodavci. Pripadnici ovoga dela srpskog stanovništva nastanjeni su u svim oblastima današnje Makedonije, a najbrojniji su, pak, u centralnom i južnom Povardarju, u kumanovskoj regiji i u Skoplju.

            Trećoj grupi pripadaju potomci Srba koji su kao univerzitetski, tehnološki, medicinski, vojni i dr. kadar (tada Makedoniji neophodan) neposredno posle Drugoga svetskog rata upućivani na službovanje u Narodnoj Republici Makedoniji; zatim Srbi koji su se u drugoj polovini XX veka većim delom doselili iz susednih srbijanskih, kosovskih i metohijskih predela, kao i jedan broj novopridošlih Srba industrijskih radnika, službenika, oficira JNA, studenata, naučnika, umetnika i sportista iz dijalekatski različitih srpskih oblasti koji su u Makedoniji često  zasnivali svoje porodice (u većini slučajeva u mešovitim brakovima), te su i posle raspada SFRJ ostali  u Republici Makedoniji. Srbi iz ovoga dela našeg etnosa pretežno žive i rade u Skoplju i skopskim predgrađima, a u manjem broju, svakako, i u ostalim makedonskim gradskim centrima.

            Posebnu srpsku etničku zajednicu u Makedoniji čine potomci Galipoljskih Srba „iseljenih iz doline Velike Morave negde u XVI ili XVII veku, koji su u okolini Galipolja u Turskoj proveli nekoliko stoleća da bi u XX veku, posle balkanskih ratova, optirali za Srbiju. Nakon duge odiseje u prvom svetskom ratu i posle njega oni su konačno [1922] naseljeni u Pehčevu u Makedoniji”. Kada je Pavle Ivić 1950. i 1951. godine istraživao njihov idiom, većina naših Galipoljaca nije bila napustila svoj maternji govor donesen iz Trakije; stariji su dobrano čuvali svoj dijalekatski tip i čistije su govorili, a mlađi su se u opštenju sa roditeljima služili isključivo galipoljskim idiomom. Međutim, u govoru svih pripadnika naseljeničkih porodica osećao se i tada neposredan uticaj lokalnoga makedonskog idioma. U potonjim decenijama XX stoleća Galipoljci su, pak, potpuno napustili govor svojih predaka, čak su ga i u međusobnoj komunikaciji (unutar svoje etničke grupe ili porodice) zamenili maleševskim ili standardnim makedonskim idiomom.

            U svim spomenutim regijama i sredinama u Republici Makedoniji, izuzev u pojedinim selima u skopskocrnogorskoj i kumanovskoj oblasti, Srbi sačinjavaju manjinu stanovništva. Njihove kuće su i u selima, i u gradovima prilično izmešane sa makedonskim. U većem broju slučajeva Srbi sa komšijama Makedoncima gotovo redovno uspostavljaju susedske i prijateljske odnose, pa ne izostaju ni mešoviti brakovi; štaviše, u tamošnjim društvenim prilikama to je veoma česta pojava. I Makedonci i Srbi uče u istim školama (pa čak i u istim odeljenjima, i to na makedonskom nastavnom jeziku) i na istim fakultetima, zajedno su i na radnim mestima. U takvim sociolingvističkim uslovima javlja se jak uticaj makedonskoga jezika, upravo nekog njegovog mesnog idioma ili njegovoga standardnog sistema, na maternji govor i Srba starinaca i srpskih naseljenika u današnjoj Makedoniji. U direktnom kontaktu s makedonskim jezičkim varijetetima našli su se, dakle, mnogi srpski jezički sistemi, pojedini dijalekti i standardna norma, određeni sociolekti, funkcionalni stilovi i idiolekti pri čemu je nastupio proces jezičke integracije u kojemu se, pak, standardna makedonska norma sve češće, a naročito u specifičnim govornim situacijama, nameće Srbima kao prvi ili čak kao jedini komunikacijski kod. Tako je samo stariji, neškolovan ili malo školovan, srpski živalj u severnim delovima današnje Makedonije još uvek istinski nosilac autohtonih srpskih dijalekatskih tipova.

            Pred istraživačima srpskoga jezika u Republici Makedoniji postavljaju se nekolika osnovna pitanja. Prvo: da li su se i u kolikoj su se meri srpski jezički sistemi očuvali u makedonskoj sredini? Drugo: da li se i koji se tip bilingvizma razvijao u pojedinim srpskim etničkim zajednicama i socijalnim grupama? Naime, „nije svejedno da li će nosioci bilingvizma biti ljudi koji su pored svog maternjeg jezika naučili i jedan drugi ne napuštajući sopstveni, ili ljudi koji su maternji jezik ostavili i zamenili drugim, naknadno naučenim; za ono prvo dovoljno je prosto susedstvo sa nešto ekonomskih veza, a za ovo drugo potrebna je nacionalna asimilacija ili krvno mešanje.” Treće: u kojoj su meri i u kojim su socijalnim sredinama Srbi napuštali svoj maternji jezik i usvajali makedonski.  Èetvrto: da li su sistematski razvijale dvojezičnost i koliko su u drugoj polovini XX veka državne vlasti (makedonske, srbijske i jugoslovenske) i srpske (nacionalne) naučne ustanove pomogle tamošnjim Srbima u negovanju dvojezičnosti?

 

Stanislav Stanković (Priština)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa