Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Tribina, Broj: 10

 

Prvoslav Radić (Beograd)

O SRPSKOM PITANjU U MAKEDONIJI

                                 

U nekada širokoj teritorijalnoj rasprostranjenosti srpskog naroda na Balkanu, makedonska oblast je spadala u jedno od srp­skih etničkih žarišta. Srpsko etničko i duhovno prisustvo u Ma­ke­doniji kroz čitav srednji vek predstavljalo je i jednu od kompo­ne­na­ta na kojoj je izgrađena savremena (sloveno)makedonska nacija. Ostavljajući po stra­ni srpsko srednjevekovlje u Makedoniji, možemo konsta­to­va­ti da je sadašnje srpsko pitanje u Makedoniji u najtešnjoj vezi sa krup­nim političkim događajima koji su se na Balkanu odvijali u XIX i XX veku. Polazeći od sprege društveno­istorijskih i kulturoloških pro­cesa na ovom delu Balkana toga vremena, srpsko pitanje bi se moglo posmatrati u okviru sledećih perioda:

1. Prvi period obuhvata vreme od Prvog srpskog ustanka (1804), koji je najavio stvaranje slobodne srpske države na Balkanu, do za­vršetka oslobodilačkih ratova (1878), kojima je zaokružen znatan deo slobodnih srpskih teritorija. Za sve ovo vreme veliki broj Ma­ke­donaca, od kojih jedan deo aktivno učestvuje u političkim de­ša­va­njima u Srbiji, nastavlja da migrira prema severnijim, novo­oslo­bo­đe­nim krajevima, učestvujući u snažnoj i postojanoj migracionoj stru­ji, poznatoj u nauci kao vardarsko-moravska, ili južna metanastazička stru­­ja. Ova struja, kojoj će se priključivati i srp­sko stanovništvo, uključujući i srpske iseljenike iz Albanije (Cvijić 1922: 9), u znat­noj meri će uticati na etničko i di­jalekatsko profilisanje pre svega obla­sti današnje južne i jugo­i­sto­č­ne Srbije (isp. Belić 1935: 28-29, 32; Remetić 2000). I u eko­nom­skom stanju zanatlijskih esnafa u ta­da­šnjim srbijanskim centrima (18151839), i u učešću u društvenom i kul­turnom životu Srbije, udeo Makedonaca iz svih krajeva Ma­ke­do­ni­je je u to vreme znatan (Đor­đe­vić 1990: 141).   

Ipak, na makedonskom terenu situacija je bila posve dru­ga­či­ja, jer oslobođenje srpskih krajeva od turske vlasti dovelo je srpski na­rod u turskoj Makedoniji u nepovoljan položaj. Protiv sebe make­don­ski Srbi nemaju samo tursku vlast, već i Grčku patrijaršiju, koja je, ia­ko nominalno predvodnik i zaštitnik svih pravoslavnih naroda u Tur­skoj, pre svega sredstvo grčke majorizacije među pravoslavnima i nji­hove jelinizacije. Uz to, ona je nezadovoljna osamostaljenjem crkve u Sr­bi­ji, i to jasno pokazuje svojim odnosom prema srpskom stanovništvu (Đor­đević 1990: 112, Jovanović 1990: 88–91). U takvim uslovima srpska pro­sveta vrlo teško napreduje na tlu turske carevine. “Drugim re­či­ma, narod koji [u Turskoj] nije imao svoju crkvu nije mogao na maternjem jeziku ima­ti školu. Nastava je bila nastavni deo crkvene uprave. Učitelji i ško­la su u punoj vlasti crkve” (Jovanović 1990: 90). Ipak, čak i u tak­vim uslovima, javljaju se prve srpske škole u Staroj Srbiji i Make­do­ni­ji. U Kučevištu (Skopska Crna Gora) postojala je srpska škola pri manastiru Sv. Aranđela “još tridesetih godina XIX veka” (Jovanović 1990: 126). Na po­litičkom terenu, Beogradski pašaluk vrlo rano počinje s planovima o oslobođenju Srba pod turskom vlašću, pri čemu vremenom dominira ide­ja o oslobođenju svih hrišćana iz turskog ropstva, kao i o stvaranju za­sebnih narodnosnih država, tj. jedne vrste federacije među balkan­skim narodima (Jovanović 1990: 7576).

2. Drugi period zahvata vreme od formiranja Bugarske eg­zar­hi­je, 1870. godine, do početka Balkanskih ratova (1912). Makedonski Sr­bi su u Bugarskoj egzarhiji, bugarskoj autonomnoj crkvi u okviru Tur­ske carevine, dobili još jednog neprijatelja, “koji je bio pod za­šti­tom Rusa i uživao milost Turaka” (Đorđević 1990: 116). Time ot­po­činje nemilosrdna bugarska propaganda u Makedoniji i Staroj Sr­bi­ji, propaganda koja je posebno bila uperena protiv srpskog naroda, i na­­nela mu ogromne štete. Priklanjanje Bugarskoj egzarhiji, koja po­sred­stvom crkvenog organizovanja radi i na bugarskom nacionalnom usto­ličenju, predstavljalo je za srpski i deo ostalog slovenskog življa u Makedoniji veliko iskušenje: ono im je nudilo bugarizaciju, ali i omo­gućavalo da sačuvaju veru i slovensko bogosluženje, spasavajući ih od jelinizacije (isp. Jovanović 1990: 25, 92). Ipak, srpski narod u ve­ći­ni ni­je mogao biti time zadovoljan. Na drugoj strani, rezultati zna­čaj­nih mi­rovnih pregovora u tom periodu među velikim silama (San­ste­fanski do­govor, Berlinski kongres, 1878) definitivno su pokazali nji­hovu ne­za­interesovanost prema srpskom pitanju u Makedoniji, što je deo Ma­ke­donskih Srba ogorčilo, a deo pokolebalo u svom nacionalnom ose­ćanju (isp. Đorđević 1999: 122129, 149150). Ovakvo stanje isko­ri­sti­će Bu­gar­ska egzarhija u svojoj propagandi, iako će se čitave oblasti, kao Skop­ska Crna Gora, Poreče i dr., organizovano odupreti ovoj propa­gan­­di, ostajući uz patrijaršiju (Isto: 149150).

Iako je srpska država u tom periodu činila mnogo u zaštiti Ma­kedonskih Srba (otvorena je 61 škola, u Kičevu, Gostivaru, Velesu, Deb­ru, Kratovu, Kumanovu, Kučevištu, Skoplju, Tetovu itd.) (Đor­đe­vić 1999: 138, isp. Jovanović 1990: 7881, 125), neki od njenih po­stu­pa­ka nisu uvek mogli ići u prilog očuvanju, ili jačanju srpskog na­ci­o­nal­nog osećanja u Makedoniji. Pobeda Vukove reforme u Srbiji, tj. iz­bor novoštokavske (hercegovačke) dijalekatske osnovice srpskog knji­žev­nog jezika, ge­o­grafski udaljene od južnosrbijanskog i makedonskih te­re­na, među Ma­kedonskim Srbima, pa i ostalim Slovenima, neće biti pri­hva­ćena sa oduše­vlje­njem, ali će me­đu (pro)bugarskim propagan­di­sti­ma biti rado doče­ka­na. Na tome se po­četkom XX veka posebno zadr­ža­va Krste P. Misir­kov (18741926), ko­ji Vukov izbor novoštokavskog di­jalekta za osno­vi­cu srpskog knji­žev­nog jezika (”iužnoto ili iie­kav­cko narečie od Bosna, Er­ce­govina i de­nešna zapadna Srbiia”), vidi kao pre­preku u kul­tur­nom i drugom po­ve­zivanju Slovena ovog dela Balkana (Mi­sirkov 1966: 1213): “I taka, Vu­kovata reforma klade iedna stena medju srbite i ma­ke­doncite: po taia re­­forma izleze, oti poslednite vo očite na srbite i vo svoii oči ne set sr­bi” (Misirkov 1966: 13). Sa srpske strane na ovo pre Misirkova skreće pažnju S. Novaković krajem XIX veka, ple­di­ra­ju­ći za ekavski iz­govor u srpskom književnom jeziku i konstatujući da je srpski “is­točni govor” i u budućnosti pozvan “da srpskom knji­žev­nom jeziku i da­lje privlači ona plemena, koja su na prekretnici među Sr­bima i Bu­ga­rima, a koja su položajem mesta, trgovačkim i kulturnim vezama i ko­munikacijama pozvana da uđu u narodnu zajednicu s nama, u kojoj su se i u staro vreme nalazila” (Novaković 1888: 68). U svakom slučaju, ovaj kulturološki zaokret u Srbiji odraziće se na kulturnom i prosvetnom pla­nu pre svega na smanjivanje broja srpskih škola po Ma­ke­do­ni­ji. Na to bar ukazuju pojedini autori, po kojima “/…/ prelazak s jed­nog srpskog književnog jezika na drugi bio je jedan od uzroka što je broj srp­skih škola od 1875. do 1879. opao sa 94 u kosovskom vilajetu Os­man­skog carstva i 59 u monastirskom (bitoljskom) i solunskom vilajetu na ne vi­še od 69 u svim ovim vilajetima zajedno. Godine 1889. bilo je samo 19 ško­la i sve su bile u kosovskom vilajetu. Tako je srazmerno intenzivna go­vor­na i pisana komunikacija između Srbije i Makedonije opala u korist Bu­garske i Grčke, koje su u Makedoniju slale sve veći broj učitelja, i to, u slučaju i dalje nesamostalne Bugarske, počev još od Krimskog rata” (Sto­ja­nović 1997: 325 v. i tamo navedenu literaturu).

Politički uslovi su, ipak, krajem XIX i početkom XX veka po­no­vo omogućili bolju klimu za srpski narod u Makedoniji, što je re­zul­tovalo ponovnim otvaranjem srpskih škola. Godine 1885. počelo je otva­ranje knjižara (Carigrad, Solun), štampanje knjiga na dijalektu, uz odobrenje turskih prosvetnih vlasti, a pokrenuto je i pitanje iz­da­va­nja lista na srpskom jeziku u Carigradu. Godine 1887. u Povardarju je bilo 36 osnovnih škola (37 učitelja i oko 2000 učenika). Počinje se sa štampanjem osnovnih srpskih ubenika (”Bukvar”, Carigrad 1889, štam­pan je najpre dvostruko, na srpskom književnom jeziku i “ma­će­don­skom dijalektu”). Godine 1892. otvorene su srpske škole u Carigradu i Solunu. Samo u skopskoj eparhiji u 1891/1892. godine bilo je 26 os­nov­nih škola u 24 mesta (28 učitelja i 509 učenika), a već 1895/1896. go­dine ovde je bilo 70 osnovnih škola u 60 mesta (86 učitelja i 2607 uče­nika) (Jovanović 1990: 128–133). Godine 1901. radilo je u Kosovskom, Bi­toljskom i Solunskom vilajetu već 226 srpskih osnovnih škola, 4 gim­nazije, 1 bogoslovija i 3 više devojačke škole. U to vreme izlaze srp­ski listovi (u Skoplju i Carigradu), a po knjižarama širom Ma­ke­do­nije  (Solun, Skoplje, Bitolj, Ohrid, Prilep) prodaju se srpske knji­ge (Đorđević 1990: 139-144). U prosvetnom pogledu do 1912. godine Srbi u Turskoj su se gotovo izjednačili sa Srbima iz Srbije, kada je reč o sred­njem i niže stručnom obrazovanju. Pored toga, oni imaju štam­pa­ri­ju (Skoplje), u kojoj se štampaju knjige i dva srpska lista, i Glavni pro­svetni savet (Bitolj). Srpska gimnazija u Skoplju je u istom rangu kao i ostale gimnazije u Turskoj, i ona omogućava svojim učenicima da na­stave dalje obrazovanje na fakultetima u Carigradu. U Carigradu od 1895. do 1909. god. izlazi “Carigradski glasnik”, na srpskom knji­žev­nom jeziku, a u Skoplju 1908. god. izlazi “Vardar”, kao i niz drugih listova (”Glas naroda”, “Srpska škola”) (Jovanović 1900: 137139). 

Na drugoj strani, u Makedoniji se u ovo vreme uveliko začinje make­do­nistička nacionalna ideja, iako još uvek nedovoljno društveno­isto­rij­ski i teorijski omeđena. I najveći pobornik makedonističke ideje, K.P. Mi­sirkov, početkom XX veka uočava svu etničku i nacionalnu slo­že­nost terena, iskazujući je čitavim spektrom terminoloških odrednica (”makedoncki narodnosti” (11) / “makedoncki narodi” (32): “slovencki na­rodnosti” (24) : “makedoncite (slovenite) ” (32) i dr., Misirkov 1974). U isto vreme on se zalaže za “priznain,e na slovenite vo Makedonia za od­delna narodnost: makedonci” (Isto: 34). To je začetak paradigme čiji će cilj biti obuzdavanje i neutralisanje ostalih nacija u Makedoniji, posebno slo­ven­skih, što treba da omogući razvoj nove, makedonske nacije. “I taka imiin,ata: sr­bin, bugarin i grk si izslužiia soiata služba vo Makedoniia i za niv tam nemat poeke mesto” (Isto: 78, isp. 95). I po pitanju izbora dija­lek­ta za književnojezičku osnovu, i po pitanju projekcije grafije bu­du­ćeg književnog jezika, Misirkov je ostao dosledan ovim svo­jim sta­vo­vi­ma (isp. Radić 1992).

3. Treći period zahvata vreme od Balkanskih ratova do kra­­ja Drugog svetskog rata. To je period kada nakon Balkanskih ratova (1913) Vardarska Makedonija pripada Srbiji, kasnije Državi Srba, Hr­vata i Slovenaca, tj. Kraljevini Jugoslaviji. Srpska država u tom pe­riodu nastavlja napore da Makedonske Srbe, ali i ostale Slovene, što vi­še integriše u srpsko nacionalno biće. Brojni makedonski inte­­lek­tu­alci školuju se tada u Srbiji i svoja prva književna ostvarenja pišu na srp­skom. Srpska filološka nauka u tom periodu slovenske govore var­dar­ske Makedonije ubraja u srpske staro­štokavske govore. Ona, me­đu­tim, i tada ne propušta da istakne posebnost makedonske dijalekatske zo­ne, što će se, namerno ili iz neznanja, previđati u sledećem periodu. A. Belić će, tako, istražujući zapadnomakedonske govore između dva ra­ta zapisati: “Daleko udaljeni od centara razvitka bugarskog jezika i srp­skohrvatskog, oni su se gotovo samostalno od njih razvijali. Što su u tom razvitku dobili katkada koju crtu koja se i u pomenutim je­zi­ci­ma slično razvijala, to je ili zato što su im neke osobine bile za­jed­ni­čke sa obližnjim dijalektima po poreklu, ili zato što se u sličnim slo­venskim govorima razvijaju često izvesne osobine na sličan način ili, najzad, što su se, ili u svojim delovima ili u celini, nahodili pod sličnim tuđinskim uticajima” (Belić 1935: 74). Takva zapažanja da­ju se i na etnografskom planu: “Maćedonski Slo­veni su ipak sa­ču­va­li neke starinske osobine, kojih nema kod osta­lih Južnih Slovena. Ove oso­bine su ostaci prvih doseljenika Slovena, a nalaze se u nošnji i ukra­sima ženske nošnje, u načinu njihova mi­šlje­nja i osećanja, u go­vor­nome jeziku sličnome pisanoj reči Slovena iz srednjeg veka” (Jo­va­no­vić 1990: 27). Takva obeležja, iako u okviru fol­klorno-di­ja­le­kat­skog miljea, učestvuju u slovenomakedonskoj kul­tu­ri i čest su gost skop­ske pozorišne scene između dva rata.

U međuvremenu, snažnom podrškom spoljašnjih relevantnih po­­litičkih faktora, slovenomakedonsko nacionalno pitanje dobija na sna­­zi, a time i podrška posebnosti makedonskog jezika (isp. Bolьšaя So­­vetskaя Эnciklopediя, 743744). Iza tih zahteva staje Komin­ter­na, za­jedno sa komunističkim pokretom u Kraljevini Jugoslaviji, što će biti dobra osnova za budući status makedonske nacije i makedonskog jezika.

4. Četvrti period zahvata vreme od kraja Drugog svetskog ra­ta (1945) do raspada SFRJ. To je period slobodnog razvoja makedonske na­cije u jugoslovenskoj federaciji i ustoličenja makedonskog knji­žev­nog jezika u SR Makedoniji, dakle samo u onoj makedonskoj oblasti koju je 1913. godine srpska vojska oslobodila od Turaka. Prvih decenija života u složnoj socijalističkoj za­jed­­nici, srpsko nacionalno pitanje u Makedoniji nije moglo imati posebnu težinu. Uostalom, to je pe­ri­od kada po inerciji jačaju makedonske ekonomske i kulturne veze sa ostalim na­ro­dima u Federaciji, posebno sa Srbima. Na književnom i prosvetnom pla­nu daje se značajno mesto prevodnoj književnosti sa srpsko­(hr­vat­sko)g jezika, koja nalazi mesta u nastavnim planovima i programima. Pored toga, u školama je u opticaju i srpsk(ohrvatsk)i jezik kao nematernji, a srpska nacionalna manjina ima svoj termin i na televizijskom kanalu. I u kasnim osamdesetim godinama među Makedoncima se moglo čuti mišljenje da “ništo što doaѓa od srpskohrvatskoto jazično podračje ne treba da se preveduva zato što site go razbirame, a decata treba da go slušat od najrana vozrast zatoa što treba da go naučat” (prema: Djurkova 1989: 94). Na lingvističkom planu mnogi naučni projekti, npr. leksikografski, po­laze od istog odnosa. Najznačajnije makedonsko leksikografsko delo, koje izlazi u tom periodu u Skoplju je Rečnik na makedonskiot jazik so srp­sko­hr­vatski tolkuvanja (isp. Radić 1993). Na dijalektološkom pla­nu javlja se klasi­fi­kacija makedonskih dijalekata koja izdvaja “se­ver­­nomakedonske govore” (Skop­ska Crna Gora, kumanovski, ovčepoljski, kra­tovski i krivo­pa­la­na­čki kraj), kao prelazni dijalekatski entitet pre­ma srpskom jeziku, ko­ji se nastavlja na južne srbijanske govore (Vi­do­eski 1998: 6578). Tako se po pi­tanju graničnih izoglosa srpski i ma­ke­don­ski dijalektolozi u tom pe­riodu u potpunosti podudaraju (isp. Ivić 19852).

Naravno, pažnja komunističke vlasti bila je usmerena prema snaženju ma­ke­donske nacije u Makedoniji, što je povremeno za rezultat moralo imati pojačanu kontrolu i neutralisanje ostalih nacionalnih faktora, kao što je činjeno i u drugim delovima federacije. U tom smislu je možda posebno bio “problematičan” srpski etnos, zbog svojih “grehova” iz prošlosti. Zato se u stručnim radovima ovog perioda prisustvo Srba u “srednje­ve­kov­noj etničkoj strukturi u Makedoniji”, eventualno ubraja među “pripadnike dru­gih naroda”, tj. “slovenske useljenike” (Vlahović 1973: 22). Istorijski udeo srpskog etnosa u Makedoniji se stalno minimizira, što postavlja temelje drugačijem pristupu srpskom pitanju: “Tako, u XV stoleću, glavna populaciona masa u Makedoniji bili su Makedonci. Međutim, tu i tamo bilo je i srpske i nešto bugarske populacije, a zatim vlaške, Sasa rudara, Turaka (…). U XVI stoleću, već su se srpska i bugarska populacija bile pretopile u makedonski etnos” (Vukanović 1974: 304). Na drugoj strani, atmosfera “bratstva i je­din­stva” u novonastaloj državi pogodovala je odlaganju niza pitanja, što Srbi u Makedoniji, manje-vi­še, i sami prihvataju, na mahove pokazujući i sopstvenu spremnost za gubljenjem nacionalnog identiteta. To re­zul­tuje gašenjem pojedinih srpskih kulturnih i pro­svet­nih ustanova, kao što je, na primer, samoinicijativno ukidanje srp­ske gimnazije u Ku­ma­novu od strane srpskog stanovništva. U ovom periodu, u etni­čki kompaktnijim ce­li­na­ma Srbi se pre svega održavaju na severu Re­pu­blike. Prema popisu iz 1948. u Skopskoj Crnoj Gori je živelo 5314 Ma­kedonaca i 3718 Srba (i 1044 Arbanasa muslimana); prema popisu iz 1971. godine ovde je bilo 4234 Makedonca i 2365 Srba (1072 Ar­banasa) (isp. Stanković 1998: 298). Srpskog stanovništva ima i u cen­tral­nom i severnom delu kumanovske opštine, a retke srpske oaze beleže se i u đevđelijskom kraju (isp. Đurić, Ilić i dr. 1981, karta).

Me­đu­tim, u uslovima pojačanog slabljenja federacije i nagoveštavanja niza spornih političkih i ekonomskih pitanja, mlada ma­kedonska na­cija nužno postaje sve predostrožnija u cilju sopstvene za­šti­te, što se odra­žava na stanje preostalog srpskog življa u Makedoniji. Otu­da je ovaj period poslednjih par decenija zajedničkog života obeležen dru­ga­či­jim pristupom srpskoj baštini u Makedoniji, počevši od kvalifikovanja Balkanskih ratova za osvajačke, preko proglašavanja veli­ko­srpskim na­cionalistima niza srpskih (pa i pojedinih makedonskih) vo­dećih inte­lektualaca, do organizovanog progona srbizama i for­­miranja od­boj­nosti u javnom mnenju prema patronimskom sufiksu  , dakle pre­ma građanima srpske nacionalnosti. To je period kada su go­vor­nici drugih jezika, “Albanci, Vlasi, Turci, Juruci, Srbi” upućeni na to da se služe makedonskim u SR Makedoniji (Pupovac 1988: 13). Time je, u stvari, u jednom periodu bila ostvarena bolja jezička, pa i nacionalna homogenizacija od one koju je na­­go­veštavao Misirkov u svom viđenju budućeg nacionalnog profila Makedonije.

5. Peti period vezan je za savremeno stanje u Republici Ma­ke­doniji, od raspada SFRJ, i karakteriše se, kao u većini bivših ju­go­­slovenskih republika, nizom nerešenih političkih pitanja, dobrim delom nasleđenih iz vremena poslednjih decenija života u zajedničkoj federaciji.  Pored to­­ga, većina susednih država do danas nema dovoljno ujednačen stav pre­­ma makedonskoj državi, naciji i jeziku, bez obzira na to što na nji­ho­­vim teritorijama živi i deo slovenomakedonskog življa. Bugarska, na pri­mer, ne priznaje makedonski narod i makedonski jezik, ali priznaje ma­ke­­donsku državu, a Grčka, kao jedno vreme i Savezna Jugoslavija, pro­ble­matizuje pitanje imenovanja nove makedonske države. Političke kri­ze za vreme trajanja federacije, a na­ro­čito posle njenog sloma (rat u Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Ko­so­vu i Metohiji, bombardovanje srp­skih teritorija širom Balkana), od­ra­zile su se na još jače udaljavanje ma­ke­donske države od ostataka federacije. To je najbolje potvrdilo ra­spo­ređivanje NATO-trupa na granici pre­ma Srbiji. Na drugoj strani, sve ovo je gotovo po automatizmu uti­ca­lo na aktiviranje šiptarskog i dru­gih pitanja, kao i reafirmaciju probugarske ori­jentacije u Re­pu­bli­ci Makedoniji. U poslednje vreme makedonski mu­slimani traže uvo­đenje turskog u škole koje pohađaju njihova deca.

Raspadom federacije srpski živalj se našao u posebno teškoj situaciji. To potvrđuje činjenica da se nakon sloma SFRJ Srbi (koje zvanične makedonske statistike svode na oko 40 hiljada), jedno vreme  nisu pominjali ni u makedonskom Ustavu, za razliku od, na primer, Tu­ra­ka, Roma i dru­gih. Posebno otežavajuća okolnost za srpski živalj sa severa Re­pu­bli­ke je težnja šiptarskih ekstremista poslednjih godina da etničkim čiš­će­njem i progonima za­uzmu strategijski važne oblasti na razmeđi iz­među ove dve slo­ven­ske države. To će imati snažnog odraza na pri­su­stvo srpskog elementa na preostalim prostorima, utoliko pre što on tamo nije dovoljno nacionalno podržan. Trenutno se tek u ne­koliko osnovnih škola, u Skopskoj Crnoj Gori, kumanovskom, kao i veleškom kraju odvija na­stava na srp­skom, pored makedonskog (isp. Stanković 1998: 299). Srednjih ško­la na srp­skom jeziku odavno nema.   

 

*

 

Pravo je čudo da je srpski narod posle svega što mu se po­sled­njih vekova dešavalo u Makedoniji opstao, makar u kom obimu. Uto­li­ko je on jedna od posebnih dragocenosti na srpskom etničkom pro­sto­ru. Nova epoha u koju ulazimo donosi posve drugačiji raspored globalnih po­li­ti­čkih snaga, u kojem će se Sloveni ovog dela Balkana, ako že­le da opstanu, morati zajednički izboriti za svoje mesto pod Sun­cem. Možda se u tom smislu mogu očekivati i bolji uslovi za opstanak Ma­kedonskih Srba. Ipak, bez svesrdnog angažovanja njihove matice oni ne­će imati prilike za to.

 

 

 

LITERATURA

 

Belić 1935: A. Belić, Galički dijalekat, Srpski dija­lek­to­lo­ški zbor­nik, VII, Srpska kraljevska akademija, Beograd Sr. Kar­lov­ci, 1-352+IV (+ pri­lozi).

Bolьšaя So­­vetskaя Эnciklopediя, tom. 37, Moskva 1938.

Vidoeski 1998: Božidar Vidoeski, Dijalektite na makedon­ski­ot ja­zik, tom 1, Makedonska akademija na naukite i umetnostite, Skop­­je, VIII366 (re­print).

Vlahović 1973: Petar Vlahović, Etnički procesi u Ma­ke­do­ni­ji, Gla­snik Etnografskog muzeja u Beogradu, 36, Beograd, 1532.

Vukanović 1974: Tatomir Vukanović, Etnogeneza Južnih Slovena, Poseban otisak iz Vranjskog glasnika, knj. H, Vranje, VIII–370 (+ prilozi).

Vukićević 1984-1985: Milosav Vukićević, Jedan srpski go­vor u ju­go­i­stočnoj Makedoniji, Zbornik Matice srpske za filologiju i lingvistiku, XXVII–XXVIII, Novi Sad, 157–166.

Ѓurkova 1989: Liljana Minova-Ѓurkova: Makedoncite denes za jazikot, Godišen zbornik na Filološkiot fakultet, 15, Skopje.

Đorđević 1990: Tihomir R. Đorđević, Makedonija, Tanesi 1990, Be­o­grad, H-190 (reprint izdanja iz 1929. god.).

Đurić, Ilić i dr. 1981: Vladimir Đurić, Jovan Ilić…, Etnički sastav sta­nov­ni­štva Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (po nase­lji­ma) prema popisu sta­novništva 31. 03. 1981, Geografski fakultet, Uni­ver­­zi­teta u Beogradu (karta).

Živanović 1888: Jovan Živanović, O srpskom jeziku, Novi Sad, 1–270.

Ivić 1957: Pavle Ivić, O govoru Galipoljskih Srba, Srpski di­­ja­­lek­to­loški zbornik, XII, Srpska akademija nauka Institut za srp­ski jezik, XXII520.

Ivić 19852: Pavle Ivić, Dijalektologija srpskohrvatskog je­zika, Uvod i štokavsko narečje, Matica srpska, Novi Sad, 1216 (+ karta).

Jovanović 1990: Jovan M. Jovanović, Južna Srbija od kraja XVIII veka do oslobođenja, Tanesi 1990, 1188 (reprint izdanja iz 1938. god.).

Karaić 1852: Vuk Stef. Karaxić, Srpski rječnik istu­ma­čen nje­ma­čki­jem i latinskijem riječima, Beč (Nolit, Beograd 1975, fo­­­to­tipija).  

Misirkov 1966: Blaže Ristovski, “Vardar” naučno-li­te­ra­turno i opštestveno-političko spisnie na K.P. Misirkov, In­sti­tut za makedonski ja­zik “Krste Misirkov”, Posebni izdanija, kniga 4, Skopje 1966, 182 (+”Fo­to­tip­no izdanie na spisanieto ,Vardar,“, 132).

Misirkov 1974: Krste P. Misirkov, Za makedonckite ra­bo­ti, Ju­bi­lej­no izdanie po povod na stogodišninata od raѓanjeto na avto­rot, Institut za ma­kedonski jazik “Krste Misirkov”, Posebni izda­ni­ja, kniga 8, Skopje, XII177 (fo­totipija).

Novaković 1888: Stojan Novaković, Srpska kraljevska aka­de­mi­ja i ne­go­vanje jezika srpskog, Glas, H, Srpska kraljevska akademija, Be­ograd, 188.

Pupovac 1988: Milorad Pupovac, Jezična politika na Balkanu, SOL, Ling­vistički časopis, god. 3, svezak 1, Zagreb, 118.

Radić 1991: Prvoslav Radić, O novim pogledima na make­don­sku knji­žev­nojezičku istoriju i ne­kim drugim pitanjima (D r Stojan Ri­steski, So­zda­vanjeto na so­vre­­meniot makedonski literaturen jazik, NIO Studentski zbor, Skop­je 1988, str. 1–506), Zbornik Matice srpske za filo­lo­gi­ju i lingvistiku, XXXIV/2, Novi Sad, 221236.

Radić 1992: Prvoslav Radić, Nad grafemama K.P. Misirkova, Knji­žev­nost i jezik, 1/1992, Be­­ograd, 4552.

Radić 1993: Prvoslav Radić, O srpsko-makedonskoj leksikografiji, Zadužbina list Vuko­ve zadužbine, VI/23, septembar 1993, 8.

Remetić 2000: Slobodan Remetić, Prizrensko-južnomoravski dijalekat u svet­lu ma­ke­don­skog uticaja, XXVI naučna diskusija na XXXII meѓunaroden se­minar za ma­ke­donski jazik, literatura i kultura – Univerzitet “Sv. Ki­ril i Metodij”Skop­je, 87–104.

Rečnik na makedonskiot jazik (so srpskohrvatski tolku­va­nja), IIII, Skop­je 19611966.

Stanković 1998: Stanislav Stanković, Dijalektološka za­pa­žanja Sve­tozara Tomića u svetlu novijih istraživanja govora Skop­ske Crne Gore, Srp­ski jezik, 3/12, Beograd, 293–314. 

Stojanović 1997: Trajan Stojanović, Balkanski svetovi: prva i po­slednja Ev­ropa, Equilibrium, Beograd, 1522.

Cvijić 1922: Jovan Cvijić, Metanastazička kretanja, nji­ho­vi uzro­ci i posledice, Naselja i poreklo stanovništva, 12, Državna štam­parija Kra­lje­vine Srba, Hrvata i Slovenaca, Beograd 196.

 

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa