Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Tribina, Broj: 10

 

Sofija Miloradović  (Beograd)

SRPSKI JEZIK U MAĐARSKOJ

Izlaganje o aktuelnom stanju srpskog jezika u Mađarskoj sastoji se od četiri celine koje će ovde biti predstavljene u najopštijim crtama.   U okviru prve celine biće dat pregled literature o srpskim govorima u Mađarskoj. Rezultate koje je Međuakademijski odbor za dijalektološke atlase SANU postigao na sakupljanju dijalekatskog materijala u srpskoj dijaspori u Mađarskoj pomenuću u okviru druge celine ovog izlaganja. Treća celina sadrži nekoliko opštih podataka o Srbima u Desci i Batanji. I na kraju, u okviru četvrte celine izneću svoja zapažanja o aktuelnom stanju deščanskog i batanjskog govora.

1. Prof. Pavle Ivić je u više navrata pisao o pojedinim srpskim govorima u Mađarskoj. Najpre ću pomenuti da je prof. Ivić u Dijalektologiji (Dijalektologija srpskohrvatskog jezika. Uvod i štokavsko narečje, Novi Sad 19852, 80) napisao nekoliko reči o srpskim govorima u okolini Budimpešte, a u okviru poglavlja o šumadijsko-vojvođanskom dijalektu. Zatim bih nabrojala radove prof. Ivića, u kojima je dat opis nekoliko različitih srpskih govora u Mađarskoj:

Pavle Ivić, O srpskom govoru u selu Lovri, Studia Slavica Academiae Scientiarum Hungaricae XII, Budapest 1966, 191–201.

Pavle Ivić, Štokavski govori u Mađarskoj, Zadužbina, 27 (septembar 1994), Beograd 1994, 12.

Pavle Ivić, O srpskom govoru u Batanji, Južnoslovenski filolog  L, Beograd 1994, 33–49.

Pavle Ivić, O kosovsko-resavskom govoru Čobanca blizu Sentandreje, Sentandrejski zbornik 3, Beograd (SANU) 1997, 225–237.

Ivićev tekst Štokavski govori u Mađarskoj štampan je u Srpskim narodnim novinama (4/44) od 3. novembra 1994. godine pod naslovom Štokavski govor.

Veoma zaslužan za istraživanje srpskih i hrvatskih dijalekata u Mađarskoj je   Predrag Stepanović, profesor srpske književnosti na Filozofskom fakultetu u Budimpešti. Njegova doktorska disertacija, odbranjena na mađarskom jeziku u Budimpešti, objavljena je u prevodu na engleski 1986. godine, a 1994. godine, na radost domaćih čitalaca, štampala ju je na srpskom jeziku beogradska Prosveta: Predrag Stepanović, Govori Srba i Hrvata u Mađarskoj. Štokavsko narečje,  Gornji Milanovac, Beograd, Novi Sad 1994. Od kolega iz Budimpešte dobila sam informaciju da je sasvim nedavno izašlo iz štampe novo izdanje ove knjige, ali to izdanje još nisam imala u rukama.

U poslednjem Južnoslovenskom filologu, posvećenom Pavlu Iviću, nalazi se i tekst Predraga Stepanovića: Ijekavski elementi u ekavskim gvorima Srba u Mađarskoj (JF LVI/3–4, Beograd 2000, 1103–1109).

Treba ovom prilikom pomenuti i još ponešto. Daleke 1910. godine u Bosanskoj vili br. XXV objavljen je kratki tekst Aleksandra Belića pod naslovom Nekolike beleške sa ekskurzije po okolini Budima i Pešte. Podaci o govorima okoline Budimpešte (Kalaz, Pomaz, Bata) mogu se naći i u radu Natalije Petrović: Glavnije fonetske osobine nekih srpskih govora u Mađarskoj, objavljenom u novosadskim Prilozima proučavanju jezika (15) za 1979. godinu.

Na kraju bih pomenula i dva rada koja su nastala na osnovu mojih terenskih istraživanja u Desci i Batanji 1994. godine:

Sofija Rakić, Izveštaj o dijalektološkom istraživanju govora Batanje, Studia Slavica Hungaricae 42, Budapest 1997, 89–98.

Sofija Rakić, O govoru Deske, Studia Slavica Hungaricae 43, Budapest 1998, 23–38.

Na skupu posvećenom životu i delu akademika Pavla Ivića, održanom u septembru 2002. godine, govorila sam o najkrupnijim fenomenima padežne sintakse govora Deske i Batanje. Ovo izlaganje biće štampano pod naslovom Prilog dijalektološkim istraživanjima Pavla Ivića u srpskoj dijaspori u Mađarskoj.

2. Saradnici Međuakademijskog odbora za dijalektološke atlase SANU ispitali su za potrebe projekta Srpski dijalektološki atlas (ranije Srpskohrvatski dijalektološki atlas) govore u svih devet predviđenih punktova u Mađarskoj. U periodu od 1985. do 1987. godine Predrag Stepanović je obradio Mohač i Lipovu, Julijana Kotorčević – Lovru, Natalija Petrović – Medinu, a Julka Mijatović – Tukulju. Za poslednja tri punkta prof. Ivić je preporučio proveru na terenu, ukoliko se za to bude ukazala prilika. Godine 1994., pod pokroviteljstvom Slavističke katedre Univerziteta Lorand Eotvos u Budimpešti, obrađeni su i govori Pomaza i Čobanca  kod Budimpešte (ispitivač Marija Špis-Ćulum), kao i govori Deske i Batanje (ispitivač Sofija Rakić).

Treba napomenuti i to da je Lovra na spisku naših punktova za Opšteslovenski lingvistički atlas.

3. Deska (Deszk) se nalazi u mađarskom delu Banata, kao i naselja Sirig i Sentivan, a Čanad i Batanja leže istočno od Tise i severno od Moriša – u mađarskom delu Pomorišja. Pri tome, Batanja (Battonya) je uz samu rumunsku granicu i to je najistočnije naselje u Mađarskoj, u kome žive (i) Srbi.

Udeo srpskog stanovništva u ova dva naselja danas je gotovo zanemarljiv; procentualno, Srba je manje od 10%. Deska ima oko 3.000 stanovnika, od toga 200-300 Srba, dok u Batanji od oko 7.400 meštana ima samo 600 Srba. Poređenja radi, početkom XX veka bilo ih je u Batanji oko 2.600.

Tokom proteklih godina broj Srba u ispitivanim selima se smanjivao (u Batanji i zbog nepovoljnog geografskog položaja mesta), broj mešovitih brakova je rastao, a neminovni dinamični društveni i privredni razvitak sela stavio je u prvi plan i u manjinskim naseljima mađarski kao zajednički jezik opštenja. Govor deščanskih i batanjskih Srba danas ima mnogo osobina koje se objašnjavaju interferencijom s mađarskim i rumunskim jezikom.

Danas, ne više tako brojna, srpska manjina u Mađarskoj brižno bdije nad svojim jezikom i nad svojom kulturom. Tako, bez obzira na nevelik broj dece, u oba ova sela opstaju srpske škole. Verski praznici se uredno i s ponosom proslavljaju. Srpska kulturna zajednica je veoma dobro organizovana i vredno radi. Tako je u 2002. godini održan Banatski sabor u Desci, a u Batanji takmičenje iz recitovanja i oratorstva. Folklorne grupe baštine muzičko nasleđe Srba u Mađarskoj.

4. Nešto više od trideset godina prošlo je između boravka prof. Ivića i mog boravka u Batanji. U međuvremenu je prof. Predrag Stepanović ispitivao govore Deske i Batanje u sklopu svojih obimnijih terenskih istraživanja govora Srba u Mađarskoj. U vremenu koje je proteklo od istraživanja prof. Ivića i prof. Stepanovića govor Deščana i Batanjaca doživljavao je promene na svim jezičkim nivoima, pa sam pre svega zbog pojedinosti u mojoj građi, drukčijih od onih iz vremena terenskih istraživanja dvojice mojih cenjenih prethodnika, objavila svoje nalaze u prethodno pomenutim radovima.

U tom smislu je važno da se precizno ocrta struktura svakog jezičkog nivoa u ovim govorima, da se što detaljnije prikaže, na primer, repertoar sintaksičke problematike, naročito za govor Batanje, a zbog ekstremno perifernog položaja ovog mesta i, samim tim, ekstremno perifernog lingvistiškog statusa batanjskog govora. Ovo je izuzetno važno kada je reč o govorima u dijaspori, jer njihovo proučavanje pomaže rasvetljavanju pojedinosti iz srpske, odnosno, opšteslovenske istorijske dijalektologije.

Govor deščanskih Srba i govor pomoriških Srba u Batanji (iako Batanja geografski nije deo Banata) uklapaju se u dijalekatsku sliku severoistočnog krila banatskih srpskih govora, tj. u kikindski govorni tip (prema podeli prof. Ivića) i pripadaju mu po svim suštinskim crtama.

Najveće promene u odnosu na rezultate istraživanja prof. Ivića i prof. Stepanovića vidljive su u oblasti prozodije. Osim toga, čini mi se da je, ukoliko uporedimo deščanski i batanjski govor, stanje u pojedinim segmentima te oblasti u znatnoj meri različito. Akcentuacija govora oba naselja u načelu je novoštokavska, što znači da se razlikuju četiri štokavska akcenta i da je prenošenje akcenta izvršeno u pretežnoj većini slučajeva. U govoru Deske kratki uzlazni akcenat u dosta slučajeva prelazi u poludugi uzlazni, dok je i izgovor kratkog silaznog akcenta često poludug, ali u veoma ograničenom broju primera. Česti su paralelni akcenatski likovi, što važi i za batanjski govor. Retko se mogu čuti silazni akcenti van početnog sloga. Važnu osobenost batanjskog govora u oblasti prozodije čini česta pojava akcenta koji je po dužini negde između dugog i kratkog silaznog u standardnom izgovoru. Osobenost ovog govora čini i to da je kratkouzlazni akcenat u upotrebi u veoma malom broju primera, a da se često umesto dugouzlaznog akcenta čuje dugosilazni. Malobrojni su primeri prenošenja akcenta na proklitiku, a posleakcenatski kvantitet se gotovo po pravilu skraćuje, izuzev u leksemama sa kratkosilaznim akcentom na prethodnom slogu. Smatram da je u sadašnjem trenutku govor Batanje izuzetan po načinu razgradnje ovog jezičkog nivoa.

Dakako da se u govoru ovih dvaju sela oseća uticaj mađarske sintakse, a da se pri tome u Batanji, gde je kontakt s Rumunima izuzetno jak, oseća i znatniji uticaj rumunske sintakse. Nabrojala bih ovom prilikom samo neka odstupanja od stanja normalnog u banatskim govorima na jugoslovenskoj strani: fakultativno čuvanje lokativa umesto njegove zamene akuzativom, uopštena upotreba socijativnog predloga uz instrumental oruđa, znatnije poremećena upotreba genitiva množine uz brojeve veće od 4 i uz priloške kvantifikatore, bespredloški instrumental u socijativnim konstrukcijama tipa išo tamburašima, kvočka pilićima. Sve što sam prethodno nabrojala, i još mnogo toga što ovoga puta neće biti pomenuto, posledica je perifernog položaja ispitivanih govora i neposrednog stranog uticaja na njih.

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa