Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Hronika, Broj: 11

 

RAD LINGVISTIČKE TRIBINE INSTITUTA ZA SRPSKI JEZIK SANU

 

0.1. U 2003. godini rad Tribine odvijao se po planu, pa je održano 9 sastanaka, na kojima su gosti bili ne samo predavači iz Beograda, nego i iz inostranstva: iz Engleske, Poljske i Nemačke. Radom Tribine nisu obuhvaćeni sve planirane teme, pa će neke od njih biti realizovane u 2004. god. Tribina je radila u otežanim uslovima koji su pratili celokupni rad Instituta u ovoj godini, zbog nerešenog problema finansiranja i statusa Instituta kod nadležnog ministarstva.

1.1. Rad Tribine započet je ciklusom predavanja iz tvorbe reči, i to predstavljanjem monografija Pridevi sa značenjem ljudskih osobina – Rajne Dragićević (knjigu je predstavila prof. dr Darinka Gortan-Premk iz Beograda)  i Turski sufiksi u srpskom jeziku – Prvoslava Radića (knjigu se predstavile mr Snežana Petrović i Slađana Ilić, saradnice Instituta za srpski jezik). U razgovoru su učestvovali i sami autori, tako da su uz naznačene teme u vezi sa naslovima monografija, razmatrana i druga pitanja koja se tiču tvorbe reči, a naročito ona koja su u vezi sa leksikografskim radom. Uz prvu knjigu istaknut je značaj obrađene teme za leksikografiju i leksikologiju, kao i inovacije u pristupu fenomenima leksičke semantike. Uz drugu knjugu osim predstavljenog sadržaja (S. Ilić), ukazano je na značaj obrađene teme ne samo za srbistiku i slavistiku nego i za balkanologiju, pored ostalog i zbog novih tvorbenih modela i značenja reči sa turskim sufiksima, pre svega sa sufiksima -čija/-džija, -lija, -luk i -ana, i to  u savremenom srpskom standardnom jeziku jeziku, njegovim dijalektima i žargonima (S. Petrović). Obe knjiga su, s obzirom na značaj za leksikografiju i leksikologiju, kao i za gramatičku, morfološku-tvorbenu standardizaciju, preporučne i kao korisni priručnici iz ovih oblasti.

1.2. Problemi tvorbe razmatrani su i u vezi sa fenomenom žargonizacije, kao najnovijem pojačanom procesu u savremenim jezicima, i to na primeru srpskog i ruskog jezika. O temi  Sociolinngvistički procesi u tvorbi reči: žargonizacija i slivanje govorio je prof. dr Ranko Bugarski sa Filološkog fakulteta u Beogradu. Istaknuto da je odnos sufiksa i osnove sociolingvistički uslovljen, a da se sufiksi razlikuju prema stepenu žargonizacije. Žargon je posmatran kao rasadnik novih kreativnih potencijala u jeziku. Na bogatom inventaru sufiksa domaćeg i stranog porekla, tipa -ak/-njak/-ljak, -ić, -ać, -aš, -uša, -džija, -teka, -ing i dr., kao i na primerima imeničkih izvedenica i značenja ukazano je na žargonski kontinuum modela i značenja (tipa: šerpadžija, sponzoruša, alkos, lovator, sačekuša, superiška, trojkaš, crkvenjak), kao i na novi tip tvorbe, kojom se odlikuje žargon, a koji je autor pratio u periodu od 1990. do 2002. god.  U pitanju je slivanje, nastalo po modelu motel (motor + hotel), tipa: škozorište, narkoholičar, bliznismen, krađanin, arhitortura, knjigralište, šalantologija, DOStojanstvo i dr. U diskusiji je rečeno da postoji razlika u uticaju žargona na standardni idiom u ruskom i srpskom jeziku.

1.3. Prof. dr Ana Krečmer iz Bohuma (Nemačka) govorila je na temu Leksikografski pristup savremenim jezičkim pojavama (na materijalu ruskog jezika). Izdvajajući 3 perioda u razvoju ruskog jezika od 1991. (dosovjetizacija, demokratizacija - detabuizacija i „rusangl”) profesorka je razmatrala sledeće sociolingvističke pojave u razvoju standardnog jezika: adaptacije nove leksike, društvene i stručne reakcije, odnosno refleksije na inovacije i probleme leksikografske obrade inovacija. U kontrastiranju sa situacijom u srpskom jeziku pokazano je sledeće: odsustvo „novojezika” – newspeak-a u srpskom jeziku; izrazitija demokratizacija u ruskom nego u srpskom; prisustvo rus-/srbangl u oba jezika, odsustvo uticaja dijalekata na standardni jezik u ruskom za razliku od srpskog;  manja tolerancija prema stranoj građi u ruskom nego u srpskom. Promene u jezicima, po oceni A. Krečmer,  evidentne su uglavnom na nivou leksike i stila, a ređe na nivou sintakse. Promene su najizrazitije u jeziku medija: uvođenje razgovornog jezika, vulgarizacija jezika, detabuizacija (uvođenje leksike iz seksualne sfere), uzimaju se anglicizmi i to najviše u informatici i bankarstvu, pri čemu se najčešće pribegava kalkiranju, čime se podstiču analitički procesi u ruskom jeziku; ne poštuje se stilska norma. Zanimljivo je bilo i zapažanje da je u ruskoj sredini javno i stručno reagovanje na promene u početku bilo emotivno i jako. Formira se odbor za zaštitu ruskog jezika i Državni komitet za očuvanje jezika; izrađuju se uputstva za upotrebu jezika; postavlja se pitanje jezičke kulture i odnosa prema žargonizaciji (izlazi čitav niz rečnika žargona), ali sve ostaje u okvirima struke, jer je društvo u celini indiferentno prema zbivanjima u jeziku. Ovakav stav zauzimaju i neki stručnjaci, ističući da će se jezik sam odbraniti od nepoželjnih promena i uticaja. Iako je u predavanju istaknut pasivan odnos i konzervativno držanje ruske leksikografije prema najnovijim pojavama, naročito prema rečima iz tabuirane sfere (prema psovkama npr.), u diskusiji su navedeni podaci (Bogdan Terzić iz Beograda) o značajnim rečnicima publikovanim u Petrogradu (akademijski četvorotomni rečnik, jednotomni rečnik, ortografski rečnik, rečnik jezika perestrojke i onomastički rečnik), u kojima su na adekvatan način predstavljene razmatrane promene. Na pitanje o jezičkoj politici bivših sovjetskih republika (Belorusija, Ukrajina i dr.), rečeno je da beloruskog jezika nema u javnoj komunikaciji, dok je u Ukrajini svest o jeziku jača, pa se po B. Terziću može govoriti čak i o ukrajinskom jezičkom nacionalizmu.                 

1.4. O problemima žargona govorio je književnik i prevodilac Dragoslav Andrić, autor poznatog Rečnika žargona (1974). Temom Neke javne i tajne veze između poezije, žargona i humora osvrnuo se na kreativni potencijal žargonske leksike i na sferu njenog najefektnijeg delovanja. Obavestio je da priprema novo prošireno izdanje rečnika žargona. Ciklus o tvorbi reči trebalo je da se zaključi temom Normativni i leksikografski aspekti tvorbe reči u srpskom jeziku, ali sastanak Tribine nije održan zbog bolesti predavača, akademika Ivana Klajna.

2. Akademik Nikša Stipčević je govorio na temu Gest uz reč, pri čemu je istakao značaj gestualnog govora i potrebu za njegovim izučavanjem u našoj lingvistici. U kratkom istorijatu izučavanja gestualnog govora rečeno je da dosadašnje lingvističko izučavanje ovog fenomena u svetu pruža solidnu osnovu za njegovo proučavanje i u srpskom jeziku, za koji do danas nije urađen ni spisak gestualnih emblema. Dosadašnje lingvističko izučavanje gestualnog govora u svetu pokazalo je da inventar gestova i njihovih značenja u pojedinim jezicima pokazuje pojavu sinonimije različitih gestova, kao i pojavu homonimije, različitih značenja istih gestova kod pripadnika različitih jezika i kultura. Na osnovu nekih razlika, npr. u značenju gestova odricanja,  moguće je uspostaviti izoglose koje dele dele jezike sredozemne kulture od ostalih evropskih jezika i kultura. U pogledu gestovnog govora, po oceni akademika Stipčevića, mi pripadamo evropskom arealu, mada do sada nije urađena mapa gestualnih govora. U izlaganju je istaknuta potreba negovanja kulture i standardizovanje gestova u srpskom jeziku, kao i potreba usvajanja gestova pri učenju određenog jezika i njegove kulture. U diskusiji je rečeno da pored televizijskog jezika i dečiji jezik, kao i govor slepih i gluvih, potvrđuju da je gestuelni jezik primaran  i da ima sve elemente regularne strukture, kao i neke univerzalije (prof. dr Smiljka Vasić). Istaknuto je i to da nema prave sinonimije u gestovima čak ni u okviru jednog jezika, i da se često javljaju nesporazumi u vezi sa upotrebom istih gestova u različitim kulturama (navedene su neke osobenosti gestualnog govora Grka i Korejanaca – prof. dr Ljubomir Popović).

3.1. U okviru ciklusa o projektima iz drugih lingvističkih centara na Tribini su predstavljeni rezultati nekoliko projekata. O nekim rezultatima rada Labaratorije za ekspermentalnu psihologiju Filozofskog fakulteta u Beogradu, a na temu Homografija i automatska lematizacija teksta govorili su saradnici ove labaratorije, Nada Ilić i prof. dr Aleksandar Kostić. Cilj njihovog istraživanja je bio da ispitaju  realnu distribuciju homografa u tekstovima i mogućnost automatske lematizacije tekstova u srpskom jeziku. Uz pomoć pilot verzije Frekvencijskog rečnika savremenog srpskog jezika  (Kostić, Đ., 1999) automatski su lematizovani uzorci odabranih tekstova iz različitih epoha, od različitih autora i različitog funkcionalnog stila. Rezultati, pored ostalog pokazuju da se distribucija homografa stabilizuje već na 1000 reči; da distribucija homografa ne zavisi od epohe, autora ili funkcionalnog stila; da se homografija najčešće javlja kod predloga i veznika; da se postiže tačnost od 99%  kada je tekst gramatički obrađen do nivoa vrste reči i da se tačnost povećava do 99,9% ako se se tekst obradi do nivoa flektivne morfologije.

3.2. Profesor Džon Vilijams iz Liverpula (Engleska) govorio je o najnovijim iskustvima svoga tima u radu na rečniku Macmillan Dictionary for Advanced Learners. Istaknuto je da je za organizaciju rada na sličnim projektima veoma važno predvideti tačan broj saradnika i njihov profil, sačiniti operativni plan, obezbediti stručno rukovođenje, kontrolu i ocenu rada posle svake urađene celine; odrediti principe izrade različitih verzija (npr. američke i engleske), kriterijume formiranja korpusa, principe korišćenja korpusa, odrediti tehničke postupke i ekonomično skladištenje informacija iz korpusa. Naročito je istaknuta zahtevnost leksikografskog posla u savremenim uslovima, kao i prednosti i nedostaci korišćenja kompjuterske tehnike u procesu izrade rečnika. Na kraju je izneto i nekoliko predloga za eventualno osavremenjivanje izrade Rečnika SANU u smislu nekih od navedenih postupaka, sa posebnim osvrtom na problem razdvajanja srpske i hrvatske varijante.

3.3. O iskustvima u izradi rečnika razgovornog poljskog jezika govorio je prof. dr Vladislav Lubaš iz Katovica (Poljska) u okviru teme Osnovna iskustva u radu na Rečniku „razgovornog” (potocznego) poljskog jezika. U tradicionalnoj klasifikaciji ovaj idiom se u Poljskoj tretirao kao poseban funkcionalni stil, ali prema rezultatima istraživanja dobijenih uz izradu rečnika došlo se do toga da se razlike između razgovornog i književnog jezika ispoljavaju ne samo u leksici nego i u gramatici, i da se po kriterijumu „opštost/neopštost” za utvrđivanje statusa idioma, razgovorni jezik zbog opšte upotrebe ne može svrstavati u stilove nego u jezik koji funkcioniše paralelno sa standardnim jezikom. Za korpus u izradi rečnika uzimani su pisani izvori sa dijalogom, a najobimniji korpus dobijen je iz publicistike. Kriterijum funkcionalnih stilova nije primenjivan u odabiru pisanih izvora, nego su uz parametar opštosti, primenjeni drugi relevantni kriterijumi: ograničenost/neograničenost komunikacijskog i semantičkog opsega, tipova kontakata i prisutnosti u stilovima; kriterijum prirodnog/kodifikovanog normiranja; kriterijum glavna nominacijska/ nenominacijska, odnosno ekspresivna/neekspresivna funkcija i dr. Pokazano je da od 8 funkcionalnih stilova u kojima funkcioniše standardni jezik (konverzacijski, umetnički, publicistički, školski, crkveni, administrativni, naučni i sakralni), razgovorni funkcioniše potpuno u konverzacionom i umetničkom, nešto manje u publicističkom, još manje u školskom, a najmanje u crkvenom, dok se u ostalim stilovima ne javlja. Po ovakvoj raspoređenosti razgovornom jeziku su slični neki nestandardni idiomi: dijalekti, sociolekti, žargoni. Odrednice u rečniku razgovornog poljskog jezika rangirane su prema upotrebi, čime se potvrđuje njihov normativni status.  

4. O leksikografskim problemima u vezi sa obradom glagola govorila je dr Jasmina Moskovljević, docent sa Filološkog fakulteta iz Beograda,  u okviru teme Glagolske kategorije u Rečniku SANU. Ona je na primerima Rečnika SANU pokazala koje važne informacije izostaju u leksikografskoj obradi pojedinih glagola i gl. imenica (npr. želeti i želja), dok se kod drugih leksema istog tipa te informacije daju bilo eksplicitno bilo preko primera upotrebe (npr. kod gl. žaliti (se)). Problem je u tome što se informacije u Rečniku ne daju sistemski i nisu ustaljeno raspoređene, tako da je očigledno odsustvo određenih parametara ili određene sintaksičke koncepcije u obradi glagola. Autorka je isticala da je u leksikografskoj obradi neophodno eksplicitno navesti koji tip glagola realizuje određene gl. kategorije, a koji ne realizuje. Tako npr. neprelazni gl obično realizuju r.gl. pridev u pridevskoj funkciji (pali borci prema pasti), dok prelazni obično realizuju trpni pridev. I u diskusiji je ukazano na još neke važne propuste u predstavljnju gl. kategorija u Rečniku SANU, i to onih koje sobom nose i posebna značenja (npr. čitati i čitati knjigu), pa se ne može prihvatiti obrazloženje nekih prisutnih leksikografa da se u rečniku predstavlja samo značenje reči, a ne i njihove sintaksičke osobine. Zaključeno je da treba razmatrane informacije o glagolskim kategorijama davati u obradi glagola i to iz razloga ekonomičnosti bar uz lekseme sa tipičnim osobinama na koje bi se upućivale netipične lekseme. Da bi se  ovo ostvarilo, uz precizna uputstva za rad neophodna je sistematska sintaksička obrada određenih gl. kategorija u srpskom jeziku, kao i stručna i naučna kompetencija leksikografa.    

 

Stana Ristić  (Beograd)

 

                        

 

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa