Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj: 11

JUŽNOSLOVENSKI FILOLOG LVII. Institut za srpski jezik SANU, Beograd, 2001, str. 233

U ovom broju časopisa Južnoslovenski filolog, koji inače u izdanju Instituta za srpski jezik SANU izlazi svake godine, radovi su razvrstani u četiri celine:

I Rasprave i članci (Milka Ivić, Stanimir Rakić, Sreto Tanasić, Milan Šipka, Asim Peco, Ivan K. Dobrev), II Prikazi i kritike (Milka Ivić, Duška Klikovac, Sreto Tanasić, Stanimir Rakić, Darinka Gortan-Premk), III Hronika (Jasna Vlajić-Popović), IV In memoriam (Milka Ivić, Marta Bjeletić, Zuzana Topolinjska). Na kraju časopisa data je Bibliografija za 1998/1999. godinu i Registri (predmetni regisar i registar imena). Ovom prilikom biće prikazani radovi iz prve dve rubrike.

Milka Ivić u radu O tzv. ”vidskim parnjacima” – iz novog ugla, skreće pažnju na pitanje koje je u stručnoj literaturi nerešeno – da li tzv. ”glagolski vidski parovi” oličeni u glagolima tipa: 1) prati/oprati i 2) razvoditi se/razvesti, predstavljaju sobom dve leksičke jedinice ili jednu, ostvarenu u dve posebne gramatičke verzije. Za dato stanje kod parova glagola tipa prati/oprati M. Ivić smatra da je ”kriva” leksička semantika glagola, a kod glagola tipa razvoditi se/razvesti se – udruženost leksičke semantike s određenim sintaksičkim značenjima.

Rad Stanimira Rakića O morfološkom pojmu glave, konverziji i strukturi složenica, predstavlja analizu morfološkog pojma glave reči i primene toga pojma na objašnjenje derivacione konverzije u engleskom, nemačkom i srpskom jeziku. U radu se daje kratak istorijat pitanja i upotreba pojma ”glave” u sintaksi i morfologiji i pokušaj da se taj pojam drugačije definiše. Istaknuto je da se glava reči sastoji iz morfema koje definišu morfološko-sintaksička svojstva glave, kao i velika uloga prefiksa i flektivnih nastavaka u engleskom, nemačkom i srpskom jeziku. Posebno se razmatra domen konverzije u srpskom jeziku i ograničenja u pogledu složenosti osnove. Primena pojma glave, zaključuje S. Rakić, omogućava tačniji prikaz strukture složenih reči tipa secikesa.

Sreto Tanasić u radu Opozicija referencijalnost/nereferencijalnost i pasivna dijateza postavlja pitanje: kada pokazatelji predikatske nereferencijalnosti mogu poslužiti kao pouzdano sredstvo u sintaksičko-semantičkoj interpretaciji predikata uobličenog u formi: pomoćni glagol biti/jesam + trpni pridev. Semantičko-sintaksička interpretacija je homonimična. U konstrukciji sa se homonimičnost potiče otuda što se ne može u svakoj situaciji, bez šireg komunikativnog konteksta, utvrditi da li je elemenat se sintaksički upotrebljen, kao znak pasivne dijateze, ili pripada leksičkoj formi glagola. U konstrukciji u kojoj se u predikatu javlja odgovarajuća forma pomoćnog glagola sa trpnim pridevom homonimičnost se zasniva na složenoj semantici trpnog prideva. Oblik sadrži dve značenjske komponente – glagolsku i pridevsku.

U radu Frazemi gestovno-mimičkog porekla Milan Šipka posebnu pažnju posvećuje frazemima držati kome palce (palceve/ palčeve), pokazati kome bosanski grb, odmjeriti od šake do lakta, puna šaka brade. Na kraju rada autor se zalaže za celovitiji popis i naučnu obradu frazema gestovno-mimičkog porekla.

U radu Bišće polje i selo Ortiješ Asim Peco razmatra problem etimologije dvaju hercegovačkih toponima, Bišća (polja) i Ortiješa (selo) i ističe da je postanak ovih dvaju toponima, posebno selo Ortiješa, ”taman” i da njihova etimologija nije rešena ni u glavnim leksikografskim i drugim izvorima srpskog (srpskohrvatskog) jezika, kao što su: Rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika, JAZU, Rečnik srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika, SANU, knjiga Jefte Dedijera, Hercegovina, Srpski etnografski zbornik knj. XII, knjiga Konstantina Jirečeka, Istorija Srba, Poimenični popis sandžaka vilajeta Hercegovina i dr.

Ivan K. Dobrev u svom radu Вид и характер на генетичната основа на названието в славянските и тюрските езици navodi neke paralele između slovenskih i turskih jezika. I u slovenskim i u turskim jezicima postoje nazivi koji su nastali od rečenica, zatim vlastita imena nastala uglavnom od imenica, prideva i participa, tako da se nameće zaključak da je osnova u stvaranju naziva u ovim jezicima njihova predmetno-atributska leksika ili supstantivne sintagme.

U rubrici Prikazi i kritike Milka Ivić predstavlja dve značajne publikacije iz naše i svetske lingvistike. Iz naše lingvistike to je knjiga Duške Klikovac Semantika predloga. Studija iz kognitivne lingvistike i za nju M. Ivić ističe da je ovo prvo opsežnije istraživanje jezičkih fakata obavljeno u najneposrednijem naslanjanju na teorijske tekovine kognitivne lingvistike. Predmet izlaganja u knjizi, prema mišljenju M. Ivić, izuzetno je važan; to su osnovni regulativni semantički principi koji su najneposrednije odgovorni za to što je opšta slika upotrebe određenog tipa predloga, u određenom jeziku određene epohe, upravo takva kakva jeste. Jedino što M. Ivić zamera autorki knjige jeste njen naslov – Semantika predloga jer knjigom nisu obuhvaćeni svi predlozi već samo oni čija značenja podrazumevaju pojam sadržavanja.

Iz anglosaksonske lingvistike to su knjige Leonarda Talmija (Leonard Talmy), Toward a Cognitive Semantics Vol. I, concept Structuring Sistems; Vol. II. Typology and Process in Concept Structuring. Za ove publikacije M. Ivić ističe da nisu samo rekapitulacija nego i dorada poznatih teorijskih doprinosa ovog autora, da imaju izuzetan značaj za razvoj kognitivnih disciplina uopšte, a posebno kognitivne semantike. Naročito su značajni pojmovni registri, jer njihovim prelistavanjem, kako ističe M. Ivić, dolazi se do obilja novih pojmova koje je Talmi uveo u kognitivnu semantiku, a korišćena literatura pokazuje da stručna informisanost ovog autora nikako nije usko lingvistička.

Internacionalni zbornik radova pod naslovom History and Perspectives of Language Study u čast Ranka Bugarskog, redovnog profesora Filološkog fakulteta u Beogradu, prikazala je Duška Klikovac. Prilozi u ovom zborniku, kako ističe D. Klikovac, iako po temama i pristupima raznovrsni, nagoveštavaju da je moguće postići ovakvu integraciju i u lingvistici ako se ona shvata kao nauka o čoveku u njegovom psihološkom, sociološkom pragmatičkom i kulturnom kontekstu, kako ju je shvatio i najpre implicitno, a kasnije sve izričitije isticao sam Ranko Bugarski kome je ovaj zbornik posvećen.

Predstavljajući knjigu Handbuch der Südosteuropa – Linguistik, Sreto Tanasić ističe da je ona još jedno u nizu dela koji se bave Balkanskim poluostrvom. Knjiga je ustvari zbornik radova posvećenih jednom od osnivača balkanologije – profesoru Univerziteta u Lajpcigu Gustavu Vajgandu. Značaj radova u ovom zborniku S. Tanasić vidi u tome da oni mogu biti polazna osnova onima koji žele da izučavaju jezičke fenomene zajedničke za više balkanskih jezika. Sreto Tanasić daje pregled sadržaja knjige i prikaz svakog poglavlja, međutim, posebnu pažnju posvećuje trima poslednjim prilozima u drugom poglavlju, koji se bave srpskim, hrvatskim i bošnjačkim jezikom. Naročito ističe dva problema: problem tri standardna jezika – srpskog, hrvatskog i bošnjačkog, koji su proistekli iz jednog standardnog jezika – srpskohrvatskog i problem balkanologije kao nauke. Ovaj zbornik radova nastao je u okviru rada na projektu o istraživanju jezika jugoistočne Evrope kojim je u Lajpcigu rukovodio profesor slavistike Uve Hinriks.

Stanimir Rakić u prikazu knjige Anne Wierzbicke (A. Vježbicke) Semantics, Primes and Universals, ukazuje da knjiga predstavlja rekapitulaciju i sumiranje rezultata autorkinog tridesetogodišnjeg istraživačkog rada u oblasti semantike i leksičkih univerzalija. S. Rakić ističe osnovne ideje knjige: za lingvistiku kao nauku o jeziku značenje ima centralni značaj; odbacuje se ”lingvistika bez značenja” Leonarda Blumfilda i Noama Čomskog; istraživanje značenja dovodi do značajnih uvida ne samo u leksici, već i u sintaksi. Kao glavnu tezu knige S. Rakić postavlja ideju da reči imaju određeno značenje i ono se može precizno opisati pomoću prirodnog metajezika. Slična shvatanja imaju i poljski lingvista Boguslavski i ruski lingvisti Apresjan, Meljčuk i Žolkovski. Za teoriju Ane Vježbicke S. Rakić kaže da je još uvek u punom razvoju i da, s obzirom na svoju empirijsku zasnovanost, dozvoljava nužne dopune i korekcije.

Knjiga Rajne Dragićević, Pridevi sa značenjem ljudskih osobina u savremenom srpskom jeziku – tvorbena i semantička analiza, predstavlja neznatno izmenjen tekst doktorske disertacije odbranjene na Filološkom fakultetu u Beogradu, oktobra 1999. godine. Darinka Gortan-Premk u prikazu ove knjige analizira svaki njen odeljak i nakon toga iznosi zaključke koji su za lingvistiku novi i vredni: zaključke koji imaju opštu teorijsku vrednost i zaključke o organizaciji prideva ljudskih osobina. Generalni zaključak, kako ističe D. Gortan-Premk, bio bi da ova knjiga predstavlja prvu studiju u našoj lingvistici o semantičkoj organizaciji jedne leksičko-semantičke grupe reči i o semantičkom i morfološko-semantičkom variranju leksema u njoj.

Svetlana Ćirković (Beograd)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa