Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj: 11

GLAS CCCXCIV, Odeljenje Jezika I Književnosti, Knjiga 19. Beograd 2002, 127 str.

Glas Odeljenja jezika i književnosti Srpske akademije nauka i umetnosti, CCCXCIV, knjiga 19, izašao je iz štampe marta 2003. godine. Objavljeni radovi u njemu mogu se razvrstati u tri grupe:

I Radovi iz lingvistike:

1.      Irena Grickat-Radulović, O sakralnom pismu i njegovoj sekularizaciji u srpskim ćirilskim spomenicima (str. 1–15)

2.      Milka Ivić, O jeziku zakonskih propisa kojima su utemeljavane preteče Srpske akademije nauka i umetnosti (str. 17–26)

3.      Svetlana Mihajlovna Tolstoj, Slovenska etnolingvistika: problemi i perspektive (str. 27–36)

4.      Predrag Piper, O gramatičkim osobenostima brojeva u srpskom i drugim slovenskim jezicima (str. 99–114)

5.      Aleksandar Loma, Slovenska etimologija u indoevropskoj perspektivi (str. 115–127)

         II Radovi iz književnosti:

1.      Dobrica Ćosić, Zoran Gavrilović, moj kumašin (str. 49–54)

2.      Ljubomir Simović, Tragedije kao komedije (str. 55–62)

3.      Predrag Palavestra, Biografski spisi II (str. 63–92)

4.      Vladeta Jerotić, „Molitve u topčiderskoj crkvi Isidore Sekulić (str. 93–98)

         III Rad iz folkloristike:

1.      Mirjana Detelić, Upotreba epske formule u izgradnji motiva smrti pod prstenom (str. 37–48)

Ovom prilikom biće prikazani samo radovi iz lingvistike.

            Rad Irene Grickat-Radulović O sakralnom pismu i njegovoj sekularizaciji u srpskim ćirilskim spomenicima može se podeliti na sedam celina. U prvoj celini I. Grickat-Radulović postavlja pitanja u vezi sa razvojem starog srpskog pisanog nasleđa – šta je sakralno, a šta sekularno pismo, da li se takve oznake vezuju isključivo za sadržinu neprofanu odnosno profanu, gde spada postupanje sa nadrednim znacima i interpunkcijom, sa inicijalima, sa skraćivanjem reči po nekadašnjim uzusima, sa kaligrafijom. Nakon tako postavljenih pitanja  navodi istorijski pregled evropske pismenosti od Platona do srednjeg veka, osvrćući se na tipologiju i evoluciju jezika, kao i na teme koje su korišćene u različitim žanrovima književnosti.

 Balkanskim Slovenima i Srbima Irena Grickat se bavi do kraja ovog rada uspostavljajući hronologiju u jezičkim promenama i promenama koje se tiču pisma.

 Odmah nakon završetka XII veka rukopisi su monumentalno obrađivani sa strogim ortografskim i kaligrafskim zakonitostima, mađutim javlja se pisana reč sa nedvosmislenim srbizmima koji odvajaju pismo od istočnoslovenskog i zapadnoslovenskog crkvenog nasleđa; već sveti Sava unosi u pisanje izvesne srpske crte. Ni ozakonjeni srpskoslovenski nije ostajao neprikosnoven. Uzroci jezičke evolucije bili su: 1. nenamerne, mahinalne „profanizacije” u prepisima ili svesna prilagođavanja prepisivača vlastitim govornim osobenostima, 2. prodori bogumilskih formulisanja, 3. signali teritorijalnog pripadništva.

Srbija je u religijskom aspektu bila pod uticajem Istoka, a u pravnom i ekonomskom pod uticajem srednjoevropskih zemalja. Potrebe za svetovnim pismom išle su svojim putem, dok je crkveno pismo doživljavalo drukčije promene. U XIII veku jedan od simptoma prodiranja govornih pojedinosti u ranije „neoskrnavljenu” reč bili su znaci analitizma u rečeničnom tkivu.

Pojava „pletenija sloves” u XIV veku bio je novina u istorijskom hodu srpske pismenosti, pomak u stranu, odstupanje od tradicija. Dovodi se u vezu sa Konstantinom Filozofom, a predstavlja odjek evropskih predrenesansnih i renesansnih zbivanja, ali u provizantijskom duhu. Cela reforma Konstantina Filozofa predstavljala je napuštanje utvrđene sakralnosti u pismu.

U Srbiji do gubitka samostalnosti, kao i u evropskom svetu, sve se jače utemeljivalo dvojstvo, diglosija i digrafija, čak i u istoj obrađivačkoj tematici. Sudari običajnog i novotarskog donosili su razliku između jezički sakralnog i jezički sekularizovanog pisanja. Pisano tvoraštvo delilo se na književnost i pismenost, a grafija na ustav i brzopis. Potvrdu za ovakvo viđenje Irena Grickat nalazi u Zakonu o rudnicima despota Stefana i u Zakoniku cara Dušana.

Neposredno posle turskih osvajanja u duhovnoj kulturi tradicija i dalje dominira. Pišu se poslednji  životopisi vezani za nemanjićku lozu. Prelaz iz XV u XVI vek obeležava osnivanje prvih štamparija.

Vojvođanski period, od XVI, a naročito u XVII veku, karakteriše bogata originalna crkvena poezija sa sve manje ritualnosti u načinu izražavanja; religiozna ostvarenja pokazuju bliskost sa svetovnošću.

Najstarije knjige izdavane su na srpskoslivenskom jeziku sa sprovođenjem dalje srbizacije.

Zbog osećanja ugroženosti pravoslavnog življa u Vojvodini usled blizine katoličanstva kod Srba dolazi do uticaja sa istočnoslovenskih teritorija, do prodora ruskoslovenskog jezika. Međutim, srpskoslovenski nije mogao u potpunosti da bude rusificiran jer su Srbe i Ruse u njihovom govoru, pa tako i izgovaranju molitvenih reči, razdvajale fonetske i akcenatske osobenosti, a u pismu i znatne ortografske. Sled promena doveo je do slavenosrpske faze, srpski izgovor sa dosta ruskoslovenske leksike, a postupno se stvorila svetovna paraliteratura koja je dovela i do „vukovskih” zamisli.

U samom zaključku ovog rada Irena Grickat se osvrće na staru pismenost, odnos prema njoj, a komentariše i objektivnost pristupa toj temi.

            Tema rada Milke Ivić O jeziku zakonskih propisa kojima su utemeljavane preteče Srpske akademije nauka i umetnosti jeste jezička strana osnivačkih  tekstova Društva srpske slovesnosti, Srpskog učenog društva i Srpske kraljevske akademije. U njima se uočavaju karakteristične leksičke osobenosti, osvetljava se njihov socio-kulturološki aspekt i tumači se njihova samosvojnost u odnosu na odgovarajuće leksičke pojedinosti u vokabularu savremenog srpskog jezika. Korpus predstavljaju tekstovi čija je uloga bila zasnivanje i ustrojavanje Društva srpske slovesnosti, Srpskog učenog društva i Srpske kraljevske akademije, a koje je objavio Aleksandar Belić 1936. godine povodom pedesetogodišnjice Srpske kraljevske akademije. Ti tekstovi su ponovo objavljeni u Izabranim delima Aleksandra Belića.

            U drugom delu rada Milka Ivić se bavi osobenostima leksema koje su korišćene u tekstovima ovog korpusa i upoređuje ih sa savremenom srpskom leksikom.

            U trećem delu, zaključku, M. Ivić ističe zašto bi trebalo domaći stručnjaci da se bave opisivanjem i tumačenjem leksičke situacije iz naznačenog perioda zato što je jedan od zadataka srbistike da na adekvatan način stalno proširuje inventar svojih znanja o prošlosti novijeg srpskog standardnog jezika, zbog osvetljavanja procesa resemantizovanja naših reči i pojava privremenosti opstojanja u sinonimičnom odnosu nekih i danas korišćenih izraza; zato što je leksika najpouzdaniji pokazatelj određenih kulturoloških relevantnih situacija u onoj sredini koja se tom leksikom služi i zato što je za kognitivna istraživanja bitan svaki podatak o tome kad, kako i zbog čega ljudi preinačuju u jednom istorijskom razdoblju dotadašnji značenjski potencijal svojih reči.

            Na početku svog rada Slovenska etnolingvistika: problemi i perspektive Svetlana Mihajlovna Tolstoj objašnjava pojavu termina etnolingvistika – sam termin nastao je mnogo pre pojave naučnog smera o kome je reč u radu.

            Tvorci etnolingvistike kao discipline su američki naučnici – etnolozi koji su krajem XIX veka proučavali indijanska plemena. U prvoj četvrtini XX veka etnolingvistika se razvija kao lingvistička disciplina, ali se javlja još jedan termin – antropološka lingvistika. Na njenom tlu nikla je poznata teorija lingvističkog relativiteta Sapira i Vorfa.

            S. M. Tolstoj dalje navodi razvoj etnolingvistike kao discipline u Evropi – u Nemačkoj i romanskim zemljama i raslojavanje etnolingvistike u smerove koji se bave pojedinim pitanjima – ritualnimjezicima, slikom sveta, zatim etnozoologijom, etnobotanikom, narodnom metalingvistikom, kao i semantičkim kategorijama vremena, prostora, nazivima boja, delovima tela, terminima srodstva i dr.

            U slavistici, kako dalje obrazlaže S. M. Tolstoj, etnolingvistika je nova disciplina; zadatke, predmet, metode, odnos prema drugim humanističkim disciplinama formulisao je Nikita I. Tolstoj. Do kraja rada S. M. Tolstoj izlaže upravo ideje tvorca etnolingvistike, koje se ogledaju u svim njenim segmentima.

            Prvo, navodi definicije etnolingvistike, užu i širu, a zatim objašnjava šta je objekt ”šire” etnoling1vistike koju su u svojim radovima razvili N. I. Tolstoj i njegovi učenici, kao i Vjač. Vs. Ivanov i V. N. Toporov. Dakle, objekt „šire” etnolingvistike je cela narodna kultura, sve njene vrste, žanrovi i oblici – verbalni, akcioni, mentalni. Učinjen je pokušaj da se uz pomoć uporedno-istorijskog metoda, razrađenog u lingvistici, rekonstruišu ne samo najstariji i indoevropski jezički elementi i strukture, već i indoevropske etnokulturne starine, tj. najstarija mitoepska „slika sveta” Indoevropljana i Slovena.

            Smisao obema komponentama reči etnolingvistika dao je Tolstoj imenujući svoj pristup. S. M. Tolstoj navodi značenje obe komponente, da bi na kraju zaključila da je principijelno srodstvo jezika i kulture kao dva sistema dozvolilo da se na građu tradicionalne duhovne kulture primene konceptualni aparat i metodi lingvističkog istraživanja, počev od postupaka lingvističke geografije, jezičke rekonstrukcije, smantike i sintakse, pa sve do pojmova i metoda lingvističke pragmatike, teorije govornih činova, kognitivne lingvistike i konceptualne analize.

            S. M. Tolstoj smatra korisnim navesti i razlike koje postoje između jezika i kulture kao sistema znakova. Razlike se ogledaju, prvo, u prirodi znakova koje koriste jezik i kultura. Znakovi prirodnog jezika su specijalne jezičke jedinice koje nemaju drugu primenu, dok se kultura služi i znakovima koji imaju druga, ne specijalna značenja. Znakovi kulture su heterogeni, tj. imaju različitu prirodu i supstancu čak i u okviru jednog teksta. Istinitost svog stava pokazuje na primeru „drveta” kao jedinice jezičkog sistema i kao jedinice kulturnog jezika.

            Sličnosti o kojima govori S. M. Tolstoj, nakon uočenih razlika, baziraju se na funkcijama elemenata kulturnog koda, koje, kao i jedinice jezičkog sistema, imaju komunikativnu prirodu. Primer su ritualne funkcije koje se zasnivaju na simboličkoj semantici, a predmet ili drugi element kulturnog koda može da ima nekoliko simboličkih značnja, kao što ista jedinica jezičke kulture može imati nekoliko ritualnih funkcija.

            O problemu jezika i kulture S. M. Tolstoj govori kao o predmetu kako lingvistike, tako i kulturologije. Lingvistu zanima kako jezik odražava kulturu koja stoji iza njega, naivnu sliku sveta, a posebno šta je u samom jeziku uzrokovano kulturom i motivisano slikom sveta. Kulturologa zanima jezik kao jedan od kulturnih kodova, kao jedan od oblika izražavanja kulture.

            Modernu etnolingvistiku karakterišu novi pokušaji teorijskog shvatanja principa, zadataka i metoda ove discipline. Teži zadatak jeste proučavanje kulturne semantike i funkcije „običnih” reči iz opšte upotrebe. Korišćenje obrednih i folklornih konteksta, građe verovanja, pruža mogućnost za produbljivanje semantičke predstave reči, za rekonstrukciju kulturnog koncepta, čiji je znak reč. Ono što takođe pripada modernim stremljenjima u oblasti etnolingvistike jeste, kako navodi S. M. Tolstoj, motivacija znaka. „Slika sveta” ogleda se već u samom faktu imenovanja nekog objekta stvarnosti uz pomoć posebnog jezičkog znaka. Motivacija u direktnom značenju, odnosno razlog izbora neke osnove nominacije i izbora leksičke jedinice kao derivacione baze nominacije nalazi se van kompetencije jezika, u sferi mentalnih predstava. Ekstralingvistička motivisanost leksike pruža istraživačima mogućnost „kulturne rekonstrukcije”, odnosno izvlačenja kulturne informacije iz semantičkih motivacija. Ako nas interesuje ono što se uslovno naziva „slika sveta”, jasno je da jezičke i nejezičke znakove u sličnim slučajevima treba tumačiti na isti način, da oni pripadaju istom semantičkom jeziku i da je vrlo teško uspostaviti granicu između njih na nivou smisla.

            Na samom kraju rada, u nekoj vrsti zaključka, S. M. Tolstoj ponavlja postulate etnolingvistike – reči i frazeologija pomažu da se shvati smisao obreda, a verovanja, obredi i folklorni sižei i motivi pomažu da se produbi semantičko tumačenje reči.

            Moskovskoj etnolingvističkoj školi po teorijskim, metodološkim i praktičnim načelima vrlo je bliska poljska etnolingvistika koju predstavlja profesor Ježi Bartminjski, a još jedan centar etnolingvistike koji počiva na shavatanjima N. I. Tolstoja jeste Srbija sa svojim predstavnicima: D. Ajdačić, Lj. Radenković i B. Sikimić.

            Iz posebnog ugla na brojeve gleda Predrag Piper u svom radu O gramatičkim osobenostima brojeva u srpskom i drugim slovenskim jezicima. U svim kulturama brojevi imaju i simboličku vrednost, negde im se pripisuju magična svojstva, a u velikim religijskim sistemima pravila upotrebe brojeva su stroga. Za lingvistiku, kako navodi P. Piper, brojevi su zanimljivi kao lekseme sa vrlo specifičnim značenjima, a često i sa karakterističnim gramatičkim oblicima i načinima upotrebe.

            Predmet ovog rada Predraga Pipera jesu nekolika pitanja u vezi sa brojevima: mogućnost interpretacije semantike brojeva u svetlu teorije semantičkih lokacija, mogućnosti reinterpretacije statusa brojeva u sistemu vrsta reči i njihov status u sistemu kvatifikatora kao izraza s količinskim značenjem, problem odnosa između osnovnih i rednih bojeva u svetlu teorije gramatičkih kategorija i problem paukala u srpskom jeziku u poređenju sa drugim slovenskim jezicima.

Baveći se svakim od ovih pitanja, ukazujući na probleme i mogućnosti istraživanja, P. Piper zaključuje da osobenosti brojeva nisu samo značenjske prirode, iako su značenjske specifičnosti brojeva najuočljivije, nego da traže poseban pristup i onda kada se brojevi razmatraju sa morfološke ili sintaksičke strane.

Rad Aleksandra Lome Slovenska etimologija u indoevropskoj perspektivi svodi se na pisani predložak predavanja održanog 25. marta 1998. godine na Filološkom fakultetu u Beogradu u sklopu ciklusa „Slovenska etimologija danas”, kome je pridodat Addendum, pisan avgusta 2002. godine.

Na početku rada Aleksandar Loma objašnjava osnovne termine kojima operiše dijahrono proučavanje jezika i etimologija. Najdublji nivo do kog se uz pomoć komparativno-istorijskog metoda može proslediti slovenska jezička prošlost je praindoevropski. Na samom početku indoevropske komparativistike, pre dva veka, slovenski jezici su zajedno sa sanskritom, iranskim, grčkim, latinskim, germanskim, keltskim, baltskim, jermenskim i albanskim svrstani u veliku jezičku porodicu, nazvanu indoevropskom, po svom protezanju od indijskog potkontinenta da zapadnih granica Evrope. Odnosi srodstva među članovima indoevropske jezičke zajednice artikulišu se kroz rekonstrukciju jednog praistorijskog idioma nazvanog indoevropskim prajezikom, kao što se iz istorijski poznatih slovenskih jezika mogu rekonstruisati fonetske, morfološke strukture i leksika njihovog zajedničkog pretka koji nazivamo praslovenskim jezikom. Problemi kojima se bavi A. Loma u ovom radu kreću se između dve ravni – praslovenske i praindoevropske.

Važna pitanja koje A. Loma takođe iznosi tiču se hipotetičnosti rekonstrukcije ova dva jezička idioma, jer ne postoji čvrsto uporište koje pružaju pisani tekstovi. Osim toga ova dva hipotetična idioma deli vremenski raspon od dve i po do tri hiljade godina. Mogući stupnjevi u ovom vremenskom periodu su: opšteslovenski ili pozni praslovenski iz vremena pred svoj raspad, praslovenski ili protoslovenski prethodne epohe, još raniji period – baltoslovensko zajednoštvo i šire grupacije indoevropskih dijalekata u drugom milenijumu pre Hrista. Međutim, tačno vreme i pravi sadržaj ovih segmenata jezičke prošlosti ostaju nepoznati, a termini kojima ih označavamo su sasvim uslovni. Realni istorijski entitet je tek staroslovenski, arhaičan i praslovenskom vrlo blizak južnoslovenski dijalekat.

Rad Aleksandra Lome prepun je pitanja, pretpostavki i primera kojima želi da pokaže poteškoće na koje nailazi svaki etimolog. Ima puno praslovenskih reči pri čijem se tumačenju mora posegnuti za svim udaljenim jezicima. Pri rekonstrukciji fonetske i morfološke strukture indoevropskog prajezika staroslovenski jezik, pa čak i moderni litavski, tretira se na ravnoj nozi sa hiljadama godina ranije posvedočenim idiomima kakvi su hetitski, avestijski, staroindijski, staropersijski, starogrčki i latinski.

Analizirajući reči pozdravne formule „Pomoz’ bog, dobri čoveče”, koja ne bi izgledala mnogo drugačije ni u praslovenskom, A. Loma dolazi do pitanja koje zaokuplja etimologe – leksički sastav jezika i njegova evolucija, posebnost praslovenskog u krugu indoevropskih dijalekata.

            Na primeru reči čovek (*čelovĕkъ), iz gore navedene pozdravne formule, A. Loma pokazuje srodnost slovenskih i baltskih jezika na semantičkom planu. U više starih jezika čovek je nazvan u opoziciji prema bogu, te se nameće pretpostavka da su Sloveni sa Baltima delili isto praindoevropsko nasleđe označavajući čoveka kao „zemaljsko”, a boga kao „nebesko” biće. Složenica *čelovĕkъ objašnjava se slovenskim jezičkim sredstvima – drugi deo složenice znači ”vek, životno doba”, a prvi deo složenice je arhaizam očuvan u srpskim dijalektima u značenju „vreme, određen vremenski ciklus”.

Dodatak pisan avgusta 2002. godine predstavlja delimično opovrgavanje tumačenja složenice *čelovĕkъ. Ovom prilikom A. Loma je uzeo u obzir zapadno-južnoslovensku varijantu reči *čelovĕkъ koja ima oblik *čьlovĕkъ. Ovaj oblik se prosuđuje kao sekundaran, nastao brzim izgovorom, pre svega u obraćanju. Ako se uzme u obzir ta sekundarnu varijanta, otvara se mogućnost modifikacije značenja, pri čemu se pretpostavljeni smisao čuva. Prvi deo složenice *čьlo- može se povezati sa staročeškom rečju čila – „trenutak” i srpskohrvatskim glagolom čileti. Tako shvaćena složenica *čelovĕkъ značila bi „onaj čija je životna snaga trenutna, prolazna”. „I jednim i drugim putem dolazi se do mogućeg poimanja čoveka od strane naših predaka kao živog bića koje se odlikuje svojom prolaznošću nasuprot večnim bogovima”.

Svetlana Ćirković (Beograd)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa