Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Disertacije, Broj: 12-13

Darinka Gortan-Premk, Vera Vasić,  Gordana Štasni

SEMANTIČKO-DERIVACIONI REČNIK, SVESKA 1: ČOVEK – DELOVI TELA: od pretpostavki do rezultata

(Lingvističke sveske 3, Filozofski fakultet, Novi Sad, 2003, str. 373)

Prva sveska Semanatičko-derivacionog rečnika, Čovek – delovi tela (2003), urađena je iz više razloga. Redosled njihovog navođenja ne odražava niti redosled njihovog uočavanja i formulisanja niti njihovu hijerarhiju. Naime, koliko god da je bilo izazovano pokušati proveriti neke pretpostavke o ustrojstvu leksičkog sistema, toliko isto je bilo korisno izraditi jedan specijalni, semantičko-derivacioni rečnik, ma i malog obima, i time bar unekoliko umanjiti razlike između savremene srpske leksikografije i leksikografije drugih slovenskih jezika. S druge, pak, strane, kako se izrada ove sveske bližila svome kraju, tako su se lakše uočavali novi razlozi za produžavanje i proširivanje istraživanja.

Četiri su nas hipoteze vodile ka izradi Rečnika.

Hipoteza 1. Potencijal variranja nose proste, osnovne lekseme u nominacionim realizacijama, i to one koje pripadaju uskome delu opšteg leksičkog fonda, dok derivati imaju veoma ograničenu sposobnost variranja,  izuzev onih koji u svome semantičkom sadržaju imaju ceo ili gotovo ceo semantički sadržaj reči koja im je u tvorbenoj osnovi.

Rezultati provere. Od ukupno 88 obrađenih leksema / tvorbenih osnova (od toga 78 osnovnih leksema i 10 izvedenih) 1-stepenih derivata u proseku je 7 puta više, ali sa veoma različitom distribucijom: od 34 glava, 25 kost, 23 ruka, 21 oko do 1 šija, gležanj, kuk, 2-stepenih derivata je skoro za polovinu manje, 3-stepenih gotovo za pet puta manje, 4-stepenih deset puta manje, a 5-stepenih je samo 1, odnosno: 88 > 614 > 333 > 76 > 7> 1.

Kompletna statistička tabela ne samo što potvrđuje iznetu pretpostavku, već ukazuje i na ustrojstvo leksičkog sistema uopšte. Višestruko presecanje značenja i forme – leksičke semantike i morfologije – pokazuje se u odnosu morfoloških klasa reči i njihovog derivacionog statusa.

derivati

imenice

pridevi

prilozi

glagoli

ukupno

1-stepeni

388

168

14

43

614

2-stepeni

231

62

23

17

333

3-stepeni

44

28

2

2

76

4-stepeni

5

0

2

0

7

5-stepeni

1

0

0

0

0

PR2

43

28

4

19

94

prPR2

1

1

1

0

3

PR3

27

4

8

19

58

prPR3

2

2

1

9

14

PR4

1

0

0

0

1

prPR4

4

2

0

7

13

prPR5

7

0

0

0

7

prPR6

0

1

0

0

1

PRs1

167

30

25

66

288

prPRs1

0

0

1

2

3

PRs2

94

28

13

51

186

prPRs2

1

0

0

6

7

PRs3

61

17

8

3

89

prPRs3

9

5

1

9

24

PRs4

13

7

1

0

21

prPRs4

7

2

0

0

9

PRs5

0

0

1

0

1

prPRs5

0

0

1

0

1

S1

206

368

9

7

590

prS1

0

0

0

1

1

S2

210

45

41

16

312

prS2

0

2

3

3

8

S3

8

9

5

1

23

prS3

1

1

1

6

9

S4

0

0

1

0

0

prS4

1

0

0

0

1

Od 88 imeničkih tvorbenih osnova dobiveno je ukupno 1583 imenica, 845 prideva, 376 glagola i 182 priloga. Od toga sufiksacijom 1030 (669 imenica, 258 prideva, 62 glagola, 41 prilog), prefiksacijom 382 (136 imenica, 73 prideva, 143 glagola, 30 priloga), prefiksalno-sufiksalnom tvorbom 629 (352 imnice, 89 prideva, 137 glagola, 51 prilog) i kompozicijom 945 (426 imenica, 425 prideva, 34 glagola, 60 priloga). Konverzijom je dobijen najveći broj priloga i jedan predlog (čelo).

Prema drugom stavu prve hipoteze dalju derivaciju imaju samo oni 1-stepeni derivati koji ostvaruju gotovo ceo semantički sadržaj osnovne lekseme, a nisu nastali metaforom. Na primer, leksema jezik ima 19 1-stepenih derivata nastalih različitim tipovima semantičkog variranja: similisemijom – jezičak (kod mačeta), metonimijom udruženom sa sinegdohom i metaforom – jezičar (lingvista i brbljivac), samo metaforom – jezičast (sličan jeziku). 1-stepeni derivati uglavnom su polisemantične strukture, dok su 2-stepeni derivati obično monosemantični, i, što je takođe važno, oni, po pravilu, u svome semantičkom sadržaju imaju ceo semantički sadržaj prvostepenog derivata, što ih čini bliskim gramatičkom variranju (jezič-ar > jezičar-iti>jezičare-nje).

 Pretpostavljeno je i da potencijal variranja zavisi i od toga koliko je pojam imenovan i označen jednom leksemom bitan za čoveka. Pokazalo se da je to tačno. Naime, ne samo što 88 imeničkih leksema ima ukupno  2986 derivata, nego se i njihov derivacioni potencijal veoma razlikuje. I kada ne bismo pošli od značanja lekseme glava i nasuprot njoj, na primer, lekseme kuk, kao i od iskustveno stečenog znanja, podatak da leksema glava ima skoro 400 derivata,  ruka blizu 300, a kuk samo 3 bio bi dovoljna potvrda pretpostavljenog. A ako se vratimo na značenje, jasno je da se to mora i očekivati: glava ima 10 značenja, pri čemu je u prvom i anatomoski termin, pritom similisemičan, od ostalih devet jedno se zasniva na metonimiji, šest na metafori, jedno na sinegdohi i similisemiji i jedeno na sinegdohi; leksema kuk ime tri značenja – dva terminološka i jedno koje se zasniva na metafori.

I dalje, antropocentričnost jezika ne pokazuje se samo time što se lekseme kojima se imenuje deo tela maksimalno iskorištavaju za tvorbu novih reči, nego i u tome šta i kako čovek imenuje ili je nekad imenovao prema delovima svog tela. Similisemičnost ili platisemičnost u osnovnom značenju naziva delova tela čoveka i životinje omogućila je, najčešće na osnovu metafore i sinegdohe, tvorbu mnogih derivata iz domena zoološke terminologije (u SDG lekseme glava 18 je zooloških termina, računajući samo one koji se sa stanovišta savremene norme mogu smatrati aktuelnim), te, na osnovu metafore, i derivate iz domena botanike (u SDG lekseme glava 18 botaničkih termina). Derivati sa značenjem zooloških termina neretko ostvaruju i ekspresivna značenja u odnosu na čoveka; ono što je pejorativna oznaka za čoveka može biti samo kvalifikativ za životinju (npr. glavonja m 1. atrib. imen. pej. a. čovek velike glave. b. glavešina, starešina. 2. term. zool. vrsta leptira, gubar Lymantria dispar) ili i za biljku (glavatica ž 1. term. zool. vrsta krupne ribe pastrmke, mladica Salmo hucho. 2. term. bot.glavata salata Lactuca capitata). Zadivljeni imaginacijom i ekonomičnošću naših dalekih predaka, možemo se posle ovih  primera zapitati gde su za njih bile granice između njihovog sveta i i sveta životinja i biljaka.

Polazeći u imenovanju od sebe, čovek je sebe i delove svoga tela pojmio i kao prostor, u koji se nešto smešta, prema kome se šta određuje, i to je činio na najekonomičniji i istovremeno najapstraktniji način. Namesto novog nemotivisanog naziva za artefakt često, pogotovo u nestandarizovanim terminologijima, stoje prefiksalno-sufiksalne izvedenice, na primer: do-lakt-aš m term. odeća (nestand.) 1. kožuh s rukavima do lakata. 2. rukav koji seže do lakta; do-lakt-enik m term. odeća (nestand.) kratki ženski kaputić od crvene čohe sa rukavima do lakta; do-kolen-ica ž ijek. dokoljenica term. odeća 1. čarapa do kolena. 2. čarapa odnosno deo obuće bez naglavka do kolena; na-pleć-ak m term. odeća a. deo odeće koji se nosi oko ramena i do sredine pleći, preko haljine, plašta. b. deo misne odeće katoličkih sveštenika koji se stavlja oko vrata i pokriva ramena (= na-plećn-ik); do-ram-ak m term. odeća deo odeće koji pokriva ramena, gornji deo ženske haljine bez rukava; na-ramen-ica ž a. term. oružje remen (na torbi, pušci, vojničkoj opremi i dr.) koji se prebacuje preko ramena. b. term. odeća mn. remeni na pantalonama, koji idu preko ramena. v. term. vojn. epoleta. g. term. odeća, crkv. epitrahilj (= na-ram-ica, na-ram-nik, na-ram-nica), itd.

Nazivima delova svoga tela čovek se služio upravo onako kako i njima samima: šakom je merio i šakom  je nazvao količinu koju u nju stavlja, prislanjao je lakat i prst da izmeri dužinu ili debljinu, pa je stoga i kupovao i prodavao nekoliko lakata platna (up. Ivana Konjik – Delovi ljudskog tela kao kvantifikatori, Prilozi proučavanju jezika, u štampi).

Na osnovu ovih podataka mora se pretpostaviti, čak iako se zbog razlika među jezicima ne može tvrditi, da struktura semantičko-derivacionog gnezda i brojnost derivata odražavaju osnovne principe organizacije leksičkog sistema, te kognitivnih koncepata i operacija.

Hipoteza 2. Semantički procesi u derivaciji prate semantičke procese u polisemiji.

Rezultati provere. Pokazalo se tačnim da semantički procesi u derivaciji prate semantičke procese u polisemiji, a čak ih na izvestan način čine i vidljivijim. Na primer, u polisemantičkoj strukturi lekseme glava zabeleženo je desetak različitih semantičkih realizacija: metonimijom je dobijeno značenje um, razum, pamet, sinegdohom – značenje osoba, pojedinac, metaforom – značenje glava klina; a u derivcije je metonimijom dobijena glavarina, sinegdohom glavar, glavešina, metaforom glavičast, glavčina i mnoge druge. Nasuprot tome većina derivata u SDG imenice grlo (ukupno 38) izvedena je prema prvom i drugom značaenju, koji su i anatomski termini, iz čega sledi da ekspresivna i metaforična značenja nisu bila dovoljno samostalna da bi inicirala nove semantičke i njima suodnosne derivacione procese.

Dosadašnja analiza materijala iz našega rečnika nije pružila odgovor na često pitanje da li je u leksičkom sistemu važnija metafora ili metonimija. Ali je pružila jedan drugi: važnije od metafore i metonimije je gramatičko variranje, u prvom redu ono kojim se uspostavlja odgovarajući tip odnosa između motivne reči i derivata, na primer, mocioni odnos (jezičar > jezičarka), ili odnos posesora ili kvalifikacije posedenovanog (glavar > glavarev), te izrazito produktivan odnos između motivne imeničke reči, kvalitativnog ili relacionog prideva i atributivne i deadjektivne imenice (glava > glavat >glavatost).

Ovaj zaključak potvrđuju i brojni primeri mikrognezda, koja većinom sadrže sledeće tipove derivata: imenički 1-stepeni derivat > 2-stepeni pridevski > 3-stepeni priloški i 3-stepeni imenički (zub > zubar > zubarev, zubarka, zubarski, zubarstvo; prst > prstat > prstatost). Ako je glagolski derivat motivna reč u mikrognezdu, među derivatima višeg stepena javljaju se, po pravilu, glagolske imenice i imenice sa značenjem vršioca radnje, te od ovih dalje posesivni ili relacioni pridevi, a od njih deadjektivna imenica (poručiti >poručen, poručivati, poručilac/poručitelj, porudžba, porudžbina > poručivanje, poručiočev, porudžbeni, porudžbinski).

Gramatičko variranje je po pravilu jedini tip semantičko-derivacionog variranja reči sa terminološkim značenjem. U njihovim mikrognezdima se najčešće javljaju mociono distikntivne imenice vršioca glagolske radnje, relacioni pridevi i imenice sa značenjem ‘osobina’, ‘oblast delatnosti’ i slično (slika > slikati >slikar > slikarski > slikarstvo).

Hipoteza 3. Derivati nastaju jednokratnim semantičko-morfološkim variranjem jednog tvorbenog modela, ponavljanjem istog tvorbenog modela i spajanjem rezultata dvaju homonimnih tvorbenih modela; Prvi način je osnovni, te stoga i najproduktivniji.

Rezultati provere.  Iako se nesumnjivo potvrdilo da je prvi model najproduktivniji (ruka - ručica, noga - nožište, glava - glavat), pokazalo se da je ne mali broj derivata nastao višekratnim ponovljanjem  istog modela  (glavatica  1. term. zool. vrsta krupne ribe pastrmke, mladica Salmo hucho. 2. term. bot. glavata salata Lactuca capitat). Pokazalo se, takođe, da je neretko semantičko-morfološko variranje jednog tvorbenog modela usmereno u više različitih ciljnih sadržaja (jezičac 1. dem. od jezik. 2. term. bot. razne vrste trava iz porodice oštrolista, glavočika i dr. koje svojim oblikom liče na jezik), odnosno da su variranjem obuhvaćena dva homoformna tvorbena modela (jezičar 1. onaj koji se bavi jezikom, i 2. onaj koji mnogo jezika, brblja.

Produktivnost druga dva modela potvrđuju različite terminologije. Od 187 zabeleženih anatomskih termina 75 je prostih, osnovnih leksema, i one pripadaju i opštem leksičkom fondu i terminološkom, i 112 izvedenih (1-stepenih - 39, 2-stepenih – 28, 3-stepenih – 1; prefiksalno-sufiksalnih – 33, prefiksalnih – 5, kompozitnih – 6).

Među anatomskim terminima najviše je onih sa sufiksom  –ica; a njihove različite semantičke realizacije vezane su za različite terminološke sisteme, npr. zglobnica je u prvom značenju antomski termin, a u drugom tehnički; kolenica je i deminutiv od koleno, i anatomski termin, i termin iz oblasti odeće, a trbušnica  i anatomski i zoološki, itd.

Nasuprot homonimiji tvorbenih formanata stoji sinonimija. Samo u domenu anatomskih termina naziva delova ljudskog tela javlja se 10 sinonimnih formanata: –ak / –ik (prstenj-ak / prsten-ik), –ak / –ić (pod-oč-ić / pod-očnj-ak), –ica / –ača (petn-ica / petnj-ača; temen-ica / temenj-ača), –ica / –ina (po-trbušn-ica / po-trbuš-ina), –nica / –je (pod-oč-nica / pod-oč-je).

Rezultati provere upućuju na to da homonimičnost tvorbenih formanata u terminološkim sistemima ne dovodi do dvoznačnosti, odnosno da su oni kontekstualno jednoznačni. Iz ovoga sledi da je potrebno proveriti zavisnost između načina tvorbe i mesta lekseme u sistemu. S druge strane, sinonimnost tvrobenih formanata rezultat je, najčešće, teritorijalne i vremenske rasprostarnjenosti leksema. Koliko su sa normativističkog stanovišta takva istraživanja potrebna potvrđuju mnogobrojni, na žalost negativni, primeri terminoloških jedinica sa indeklinabilnom leksemom stranog porekla u funkciji premodifikatora imenice.

Hipoteza 4. Pošto su nesamostalni semantički i tvorbeni elementi u leksemama oblička i tvorbena osnova, tvorbeni formant u osnovnim oblicima derivata i sufiksalnih kompozita i gramatička morfema, koja je u nominacionim oblicima derivata sastavni deo formanta, sastavni delovi derivata su tvorbena osnova i tvorbeni formant. U osnovi derivacije leži kombinatorika tvorbenih osnova i tvorbenih formanata, zasnovana prvo na analizi, a zatim na sintezi semantičkog sadržaja polazne lekseme i semantičkog sadržaja koji u aktu govorenja treba imenovati. Ova je kombinatorika deo akta govorenja; a to znači da je ona elemenat, i to osnovni, organizacije leksičkog sistema.

Rezultati provere.

Formanti kojima se grade imenice subjektivne ocene koje su jednoreferentni derivati, čiji je semantički sadržaj, dakle, motivisan samo jednom referencijalnom vrednošću, imaju svoje homonime koji učestvuju u gradnji dvoreferentnih derivata, čiji je semantički sadržaj motivisani i rečju koja im je u tvorbenoj osnovi i semantičko-kategorijalnom vrednošću tvorbenog formanta. Formant –ina, na primer, učestvuje u tri različita tvorbena modela: imenica + -ina = jednoreferentni derivat - augmentativ, (glavičina, prslučina, kosturina), imenica + -ina = dvoreferentni derivat (glavar-ina = porez), prid. + -ina = ono što je na pojmu u osnovi (zubnina).

Homonimičnost velikog broja oblika kvalitativnih prideva na –an i relacionih prideva na –ni upućuje na opreznost prilikom utvrđivanja odrednice; homonimičnost, naime, ne sme biti razlog izjednačavanja oblika relacionog prideva sa određenim vidom kvalitativnog prideva, up. u SDG lekseme lice mirkognezda kvalitativnog i posesivnog prideva ličan i relacionog lični ili u SDG imenice telo mikrognezda kvalitativnog prideva telesan i relacionog telesni.

Segmentacija glagolskih imenica na glagolsku osnovu i tvorbeni formant, a ne na osnovu trpnog prideva bila je potkrepljena rezultatima prethodno sprovedenih testova. Problem je jedino u tome što se u savremenom srpskome jeziku po pravilu tvorbene osnove završavaju na konsonant, izuzev, koliko zasad znamo, onih kojima se tvore trpni pridevi i glagolske imenice. I u vezi s tim moguća konstatacija: ovi oblici još uvek nisu izišli iz glagolske sisteme, mada su semantički na putu da to učine.

Dalji zadaci i istraživanja. Prvi naredni zadatak saradnika na prvoj svesci je, dakako, dalji rad na rečniku semantičko-derivacionih gnezda, pripremanje svezaka sa gnezdima leksema kojima se imenuju unutrašnji organi čoveka i osnovna fiziološka stanja, zatim osnovna psihička stanja, te leksema kojima se imenuju rodbinski i drugi socijalni odnosi. Napredo s ovim zadatkom pristupiće se analizi leksikografski i derivaciono obrađenog matereijala.

Stav našeg saradničkog tima je da se semantičko-derivaciona koncepcija rečnika može primeniti i u izradi dvojezičnih rečnika. Podaci, iz za sada oglednih semantičko-derivacionih istraživanja srpskog i makedonskog, odnosno srpskog i poljskog jezika, ukazuju i na univerzalnost semantičko-morfološkog variranja i na specifičnosti gramatikalizacije u tom variranju.

I još su dva pragmatična zadatka. Jedan je u uvođenju koncepcije derivacionih gnezda u nastavu tvorbe reči (na svim nivoima); dosad izvedeni eksperimenti pokazuju da učenici bolje razumeju i lakše  usvajaju tvorbu reči prezentiranu na ovakav način. Drugi je opet u uvođenju derivacionog gnezda u nastavu srpskoga jezika kao stranog; i tu su eksperimenti pokazali da se leksika ovako prezentirana mnogo brže usvaja; jer se derivat usvaja kao deo sistema, a ne kao  izolovana jedinica.

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa