Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Knjige, monografije, Broj: 12-13

 

MALYJ DIALEKTOLOGIČESKIJ ATLAS BALKANSKIH JaZYKOV, PROBNYJ VYPUSK, Andrej N. Sobolev (red.). Studien zum Südosteuropasprachatlas, Band 2, Biblion Verlag München, 357 str.

U izuzetno kratkom vremenskom periodu uspešno je priveden kraju rad na Malom dijalektološkom atlasu Balkana (MDABJ). Projekat MDABJ započet je 1996. godine pri Institutu lingvističkih istraživanja Ruske akademije nauka u Sankt-Peterburgu, a od februara 1999. rad na ovom projektu odvija se paralelno i pri Institutu za slovensku filologiju u Marburgu, Nemačka. Odgovarajući upitnici (sintaksički, leksički i etnolingvistički) objavljeni su tokom 1996 –1997. Na terenskim istraživanjima prema ovim programima, obavljenim u periodu od 1996. do 2002, prikupljen je solidan i međusobno uporediv dijalekatski materijal (formalno, semantički i funkcionalno) nesrodnih balkanskih jezika.

Od 1998. u Sankt Peterburgu se redovno objavljuje zbornik radova sa radnih sastanaka istraživačke grupe, do danas je izašlo pet tomova (MDABJA, Materialy rabočih soveščanij). Rad istraživačkog tima sa uspehom je prezentiran i na nekoliko međunarodnih lingvističkih skupova, a posebno na dve balkanološke lingvističke konferencije, čiji su rezultati već objavljeni: Aktual’nye voprosy balkanskogo jazykoznanija, Sankt-Peterburg 2003. (materijali sa međunarodne naučne konferencije održane 29–30. maja 2001) i Aktualni problemi na balkanskoto ezikoznanie, Aspekti na izsledvaneto na obščobalkanskata leksika, Sofija 2003 (radovi sa međunarodne nuačne konferencije održane u Sofiji 30.09–01.10.2002).

Od 2001. u okviru izdavačke kuće Biblion Verlag izlaze dve serije monografskih priloga vezanih za MDABJ: Materialien zum Südosteuropasprachatlas i Studien zum Südosteuropasprachatalas. Završetak rada na projektu MDABJ planiran je za 2004. godinu i trebalo bi da sadrži dva toma karata: prvi tom bi obuhvatao sintaksička pitanja, a drugi – leksiku materijalne i duhovne kulture. Uz ove karte planiran je i uvodni tom sa iscrpno izloženom istorijom dosadašnjih projekata balkanskih lingvističkih atlasa, kao i teorijskim i metodološkim problemima rada na MDABJ.

Kao glavni urednik, Mali dijalektološki atlas balkanskih jezika (MDABJ) potpisuje A. N. Sobolev, a međunarodni urednički kolegijum čine H. Šaler, Dž. Uli, A. J. Rusakov i A. N. Sobolev. Prilikom izrade Atlasa korišćeni su sledeći specijalni upitnici ruskih autora: Sintaksički upitnik (autori: I. I. Voronina, J. A. Lopašov, A. J. Rusakov i A. N. Sobolev), Leksički upitnik (autori: M. V. Domosilecka i A. V. Žugra, dok je pitanja vezana za leksičku semantiku uradila G. P. Klepikova) i Etnolingvistički uptitnik A. A. Plotnikove. Terenska istraživanja punktova obavio je međunarodni tim stručnjaka: M. Bara, N. Bogdanović, A. B. Borisova, D. Gegovski, V. Žobov, V. B. Zajkovski, T.V. Zajkovska, Ž. Jozić, M. Jovanović, T. Kal, G. P. Klepikova, J. A. Lopašov, M. Marković, A. A. Plotnikova, A. J. Rusakov, I. A. Sedakova, A. N. Sobolev, Z. Topolinjska, J. S. Uzinjova i Dž. Uli. Kartografisan je dijalekatski materijal iz jedanaest punktova koji reprezentuju dijalekte svih osnovnih genetskih podgrupa balkanskih jezika (grčke, albanske, romanske i južnoslovenske). MDABJ, kako je i planirano, obuhvata sledeće punktove: Otok u Dalmaciji (novoštokavski mlađi ikavski govor), Zavala kod Podgorice (zetsko-lovćenski govor), Kamenica kod Knjaževca (timočki govor), Peštani na Ohridu (zapadnomakedonski ohridski govor), Gega u Pirinskoj Makedoniji kod Petriča (jugozapadnobugarski pirinski govor), Gela u Srednjim Rodopima (bugarski rodopski govor), Ravna u oblasti Provadija (severoistočnobugarski govor), Muhur u oblasti Peškopeje (albanski srednjetoskijski govor), Lešnja u oblasti Čorovoda (albanski severnotoskijski govor), Eratira u Grčkoj, u oblasti Kozani (severnogrčki zapadnomakedonski govor), Kranija/Turija u Grčkoj u okolini Grevene (arumunski južnomakedonski nefaršerotski govor).

MDABJ, dakle, sadrži građu iz osnovnih dijalekata međusobno nesrodnih balkanskih jezika južno od Dunava, što znači da ne sadrži građu dakorumunskih dijalekata jer vremensku granicu autohtonih/neautohtonih balkanskih dijalekata pomera dublje od vremena dolaska Vlaha u severoistočnu Srbiju i severozapadnu Bugarsku, a neuključivanjem drugih jezika Balkana, ova granica je pomerena i dublje, tj. na vreme pre dolaska Roma i Turaka na Balkan. Ova lingvistička »nepravda« i veoma retka mreža punktova delimično je ublažena mogućnostima praktične primene MDABJ koja je na međunarodnoj naučnoj konferenciji “Jezici i dijalekti malih etničkih grupa na Balkanu”, održanoj u Sankt-Peterburgu 11. i 12. juna 2004. u radu A. J. Rusakova bila i praktično ilustrovana. A. J. Rusakov je na osnovu objavljenih romoloških studija pokazao uklapanje pojednih sintaksičkih i semantičkih crta romskih dijalekata na Balkanu u postojeće karte MDABJ. Zahvaljući ovim dragocenim i originalnim romološkim rezultatima A. J. Rusakova, jasno je MDABJa otvara mogućnost za proveru istih balkanoloških pitanja, na primer, u rumunskim banjaškim govorima i u govorima Vlaha severoistočne Srbije i sverozapadne Bugarske.

Pojedine karte MDABJa  koje ilustruju leksičku semantiku čine se veoma perspektivnim za istraživanje dakorumunskih govora u granicama i van granica današnje Rumunije. To bi spadali, na primer, grecizmi predstavljeni na sledećim kartama: 94. rum. aghiasmă, 95. rum. murg, 97. rum. argat, 98. rum. magar, 99. rum. dascal, 100. rum. dafin, 102. rum. desagă, desagi, 103. rum. drum, 105. rum. colibă, 106. rum. camară (kod Vlaha Ungurjana severoistočne Srbije u značenju “gomila”), 109. rum. chiler, 110. rum. cărămidă, 112. rum. a lipsi, 113. rum. mandră, 114. rum. miros, 115. rum. pizmă, 116. rum. piron, 121. rum. ştiră, 122. rum. stomac, 124. rum. a sosi, 125. rum. trapeză, 126. rum. trandafir; zatim latinizmi: 127. rum. baston, 129. rum. culastră, 130. rum. furtună, 131. rum. furcă, 133. rum. fustă, 134. rum. guşă, 35. rum. mustaţă, 136. rum. băşică; i balkanski supstratni elementi: 158. rum. balegă/baligă, 159. rum. ţap, 160. rum. cioacă, 161. rum. căciulă, 162. rum. copil, 163. rum. părău/pîrău, 164. rum. spuză, 165. rum. stapîn, 166. rum. vatră. Posebno je zanimljiva leksička semantika  turcizam koji nisu registrovani u rumunskom književnom jeziku: 137. baca (“otvor na zidu, krovu”), 138. boya (“farba, boja”), 139. çember (“marama”), 142. çoha (“čoja”) i turcizama koji postoje u književnom jeziku: 140. rum. cergă, 141. rum. cizmă, 143. rum. duhan, 144. rum. dulap, 145. rum. gherdan, 146. rum. mahală, 147. rum. papuc, 148. rum. peşchir, 150. rum. rachiu, 151. rum. sahan, 152. rum. tinichea, 153. rum. tingire, kao i, recimo, turcizam sa karte br. 149. pinger koji postoji kod Vlaha Ungurjana.

Od etnolingvističkih karata za sada su sa programa MDABJ na raspolaganju samo karte iz kalendarskog ciklusa: 167. termin za dan Svetog Atanasija (18/31. januar), 168. ukras od niti na dan dolaska proleća (1/14. mart), 169. dan Svetog Andrije (30. novembar/13. decembar) i 170. termin za (glavnog) učesnika dodolskog ophoda. Od sintaksičkih pitanja probna sveska MDABJ ilustruje 48 pitanja (imenice, prisvojna zamenica svoj, pridevi, glagoli, sintagme, predlozi, struktura proste rečenice i komunikativna usmerenost iskaza). U probnom tomu slede leksička pitanja (karte 48 do 93) koja se tiču prirode (geografski apelativi i meteorologija) i čoveka (anatomski termini, osobine čoveka, termini srodstva, stočarstvo, pčelarstvo, ishrana i sl.).

            Ovako reprezentativnim izaborom karata probni tom MDABJ u potpunosti je opravdao sva očekivanja, a zahvaljujući entuzijazmu i energiji njegovih urednika i saradnika uspešno razvejao skepsu da se ništa ozbiljno i solidno ne može uraditi na polju balkanske lingvistike zajedničkim snagama sa i van Balkana.[1]

 

Biljana Sikimić (Beograd)

 

 


[1] Ovaj prikaz objavljen je sa brojnim tehničkim greškama u časopisu Balcanica XXXIV, Beograd 2004, 429–431, pa se ponovo objavljuje u Lingvističkim aktuelnostima.

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa