Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Knjige, monografije, Broj: 12-13

 

Mirjana Detelić, Aleksandar Loma, Istok Pavlović: Gradovi u hrišćanskoj i muslimanskoj epici, CD-rom, Balkanološki institut SANU, Beograd 2004.

Interdisciplinarni naučni projekat, CD-rom „Gradovi u hrišćanskoj i muslimanskoj epici“ koji koatorski potpisuju dr Mirjana Detelić i dr Aleksandar Loma, dopisni član SANU, rezultat je dugogodišnjeg istraživačkog rada koji je podrazumevao u metodološkom smislu veoma složeno prilagođavanje zahtevima novih medija. CD-rom sadrži korpus od 1258 epskih pesama, 430 enciklopedijskih tekstova o gradovima koji se pominju u tim pesmama, 850 mapa epskih događaja i 900 interaktivnih tabela (izuzetno kvalitetna kompjuterska obrada – Istok Pavlović).

Interesovanje za prostor u epici trajno je prisutno u naučnoistraživačkom radu Mirjane Detelić: autorku jednako zanimaju i mitski i realni prostor u epici (u ovom smislu značajna je njena knjiga Mitski prostor i epika, u izdanju SANU, Beograd 1992, kao niz programskih radova o ovom CD-rom projektu, od kojih je jedan objavljen u uglednom balkanološkom časopisu Zeitschrift für Balkanologie 38/1–2, Wiesbaden, 2002, a dva u kragujevačkom Liparu 1999. i 2004). Istraživanja iz oblasti etimologije, istorijske onomastike i rekonstrukcije praslovenskog/praindoevropskog teksta Aleksandra Lome nije potrebno predstavljati široj naučnoj javnosti (između ostalog: rukovođenje projektom Etimološkog rečnika srpskog jezika, čija je prva sveska objavljena 2003. u izdanju Instituta za srpski jezik SANU i monografija Prakosovo, Balkanološki institut SANU, Beograd 2002).

Sadržaj diska može se pretraživati preko dve vrste fajlova: prvi (vizuelno prikazan kao gornji sprat u galeriji) donosi hrišćanske i muslimanske epske pesme sa pratećim mapama, tabelama i tekstovima o epskim gradovima, a drugi (donji sprat galerije) nudi informativne tekstove o samom projektu i sažete informacije o građi, literaturi i sl. Pri ulasku u zbirke (hrišćanske i muslimanske pesme), sa leve strane ekrana dobija se pesma iz izabrane zbirke, a desna strana se horizontalno deli na mapu i tabelu. Tražena varijanta dobija se klikom na ikonice iznad mape. U levom stupcu nalazi se spisak 430 naseljenih mesta obrađenih na ovom disku, a klikom na ime naselja pojavljuje se tekst odrednice o njemu. Donji nivo galerije donosi informativne tekstove bez mogućnosti unakrsnog pretraživanja (u pitanju su tekstualni odeljci: „O ovom projektu” i „O epskim gradovima”: dvanaest teza o slici sveta kao grada u epici, hrišćanskoj i muslimanskoj).

Dalje pretraživanje diska omogućava ulazak u toponimske rečničke odrednice, odnosno u tekstove o gradovima uz koje je dato epsko ime naselja, istorijsko ime, etimologija (koja uključuje i paretimološka tumačenja) i atribucija (najčešće su u pitanju folklorne formule) istog naselja sa primerima. U nastavku odrednice sledi encklopedijski tekst o odgovarajućem naselju (folklorno kontekstualizovan) i iscrpna literatura.

Autori su nesumnjivo imali težak leksikografski zadatak, između ostalog i u tehničkom, grafičkom oblikovanju odrednice, kao što je, na primer, redosled nizanja atribucija uz gradove, a posebno su izdvajani ijekavski, ikavski i ekavski oblici, npr. visokofrekventnog atributa beli/bijeli/bili

Leksikografski rad na CD-romu nosio je i veoma složene sintaksičke zadatke,  preciznije – trebalo je savladati niz nerešenih pitanja iz oblasti sintakse jezika folklora, pa se kao „atribucija“ uz traženi ojkonim, klasično sintaksički gledano uključuju primeri apozicije, atributa, atributiva, predikativa. Tako je kao „atribucija“ izdvojeno: Na sred Čeva, nasred Gore Crne; Od Nihšića krvave krajine (tek iz šireg konteksta može se videti sintaksički status); Naš je Glamoč gnjizdo sokolovo; ali kao „atribucija“ nisu izdvajani primeri tipa: I Lesandru, što je do Vranjine.

Koliko je ovako prezentirana folklorna građa inspirativna za dalja lingvistička istraživanja, poslužiće sledeći primeri. Primeri u kojima je traženi ojkonim tj. sam grad u atributskoj službi uz apelativ: Piši knjigu od Leđana banu / Građu gradi paša od Nihšića / Gospodine, care od Stambola u rečniku su rešavani kao „bez atribucije“. Dosledno je isto, dakle kao „bez atribucije“ postupano i kada je u pitanju antroponim. U sledećim primerima moglo bi se govoriti o sekundarnoj onimizaciji, ili antroponimizaciji poznatih epskih junaka: Čupić Stojan zmaju od Noćaja / A na ime od Sibinja Janku; Pa udara od Sibina Janka (primeri tipa Sibinjanin Janko nisu ulazili u rečnik uz odrednicu Sibinj.). Sličan problem otvara folklorna formula u kojoj ojkonim determiniše antroponim: Jedno beše od Prilipa Marko ili Jedno beše Vuksan od Rovaca (sa odrednicom Rovca), a primer Jedno mi je Nikac od Rovinah (Rovine nema odrednicu na CD-romu). I ova grupa primera u rečniku je rešavana kao „bez atribucije“.

Sledeća autorska dilema je bila sam izbor naslova odrednice onda kada postoje fonetske varijante: Leđan, Leđen, Leđar (U ovoj odrednici je zanimljiva i etimološka obrada jer su u njoj navedena dva različita tumačenja koja zastupaju koautori Loma i Detelić).

Problem u pretraživanju mogu činiti naslovi odrednica gde su varijante ojkonima fonetski prilično udaljene ili čak etimološki različite: Livno, Lijevno, Hlivno, Hlijevno, Limno (svi ovi termini uporedo su navedeni u levoj koloni, kao naslov), Istambul, Stambol, Carigrad / Kčevo, Čevo / Avala, Žrnov. Pretraživanje ovakvih termina omogućeno je korišćenjem standardnih Majkrosoftovih alata, tj. ukucavanjem tražene lekseme.

            Korisnicima se dalje pruža mogućnost da konsultuju rečnik tehničkih termina (protumačeni su uglavnom turski ili arapski administrativni termini kao što su ejalet, vilajet, kadija, vakuf i sl.) Mogao bi se poželeti i nešto širi rečnik geografskih apelativa, baš zbog moguće konfuzije oko statusa onima kao naseljenog mesta/ojkonima ili nekog drugog toponima u istorijskoj perspektivi: ono što je u ovom rečniku tretirano kao naseljeno mesto u epskom vremenu, ne mora da znači da je to i danas, uopšte, ovim pitanjem otvara se verovatno još jedan iz niza ozbiljnih metodoloških problema sa kojim su se suočavali autori tokom rada na CD-romu. Dodatnu pogodnost korisnicima pružaju bojom markirane kurzivne odrednice koje sadrže priloge o epski značajnim ličnostima, građevinama ili događajima onako kako su raspoređeni u rečničkim tekstovima o gradovima. Upućivanje na internet sajtove produžava interaktivne kvalitete ovog CD-roma.

Izuzetnu vrednost imaju geografske karte onih epskih pesama koje sadrže imena naselja, one su istovremeno i mentalne mape, perceptivne naivne slike sveta, čija je geografska pouzdanost obrnuto srazmerna vremenu nastanka pesme.

Ovaj jedinstveni naučnoistraživački poduhvat ima veoma širok krug korisnika: od stručnjaka različitih humanističkih disciplina sve do ljubitelja folklora i narodne tradicije. Po svom značaju ovaj CD-rom daleko prevazilazi uskonacionalne okvire jer zahvatom u epsku građu pokriva širi južnoslovenski prostor. Za očekivati je da će istovremeno imati i široku primenu na svim nivoima obrazovnog procesa. U pitanju je nesumnjivo interdisciplinarni projekat izuzetno visokih naučnih dometa: folklorističkih, istoriografskih, onomastičkih, leksikografskih i etimoloških.

 

Biljana Sikimić (Beograd)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa