Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Osvrti, Knjige, monografije, Broj: 15

Ksenija Djordjević: CONFIGURATION SOCIOLINGUISTIQUE, NATIONALISME ET POLITIQUE LINGUISTIQUE. LE CAS DE VOÏVODINE, HIER ET AUJOURD’HUI, Préface de Paul Garde, L’Harmattan, Paris 2004, 242 p.

 

Sociolingvistička studija Ksenije Đorđević „Sociolingvistička konfiguracija, nacionalizam i jezička politika. Primer Vojvodine, juče i danas” objavljena je na francuskom jeziku u renomiranoj lingvističkoj seriji „Sociolinguistique” uz kratak predgovor slaviste i balkanologa Pola Garda (Paul Garde). Studija Ksenije Đorđević se sastoji iz dva dela: prvi deo sadrži istorijsku perspektivu jezičke politike na teritoriji današnje Vojvodine, a drugi – rezultate autorkinih terenskih istraživanja, dobijene primenjenom istraživačkom metodom u vidu kratkog sociolingvističkog upitnika o stavovima o maternjem jeziku među srednjoškolcima i njihovim profesorima.

U uvodnom delu posvećenom terminološkim razmatranjimaa (Considérations terminologiques), 25–39 str., autorka definiše svoje operativne termine – lingvistika i politika, etnička grupa (ethnie), nacija, nacionalnost, državljanstvo (citoyenneté) i nacionalizam. Polazi od sociolingvističkih teorijskih postavki Dubravka Škiljana, Ranka Bugarskog i, posebno, francuskog sociolingviste Lui-Žan Kalvea (Luis-Jean Calvet), a za antropološke i sociološke postavke oslanja se na novije radove Erika Hobsboma (Hobsbawm), Ernesta Renana i Bernara Mišela (Bernard Michel).

Veoma dragocen doprinos predstavlja autorkin istoriografski pregled naslovljen sa „Vojvodina juče” (La Voïvodine hier), 43–148 str. Na stotinak strana učinjen je veliki napor da se sistematizuju pravni aspekti manjinske jezičke politike u Vojvodini u okviru Habzburške monarhije, i tokom dvadestog veka – u međuratnoj Jugoslaviji, socijalističkoj („u doba Tita”), i posebno tokom devedesetih godina (tokom „režima Slobodana Miloševića”) uz iscrpnu analizu stanja medija i obrazovanja na manjinskim jezicima.

Sledeće, jednako iscrpno poglavlje, naslovljeno je sa „Vojvodina danas” (La Voïvodine aujourd’hui), 151–202 str., u kome se detaljno razmatraju efekti primene novog zakona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina (donetog februara 2002). U okviru bibliografskih referenci posebno se navode i citirani novinski članci i različiti zvanični dokumenti.

Terenskoj sociolingvističkoj anketi i analizi dobijenih rezultata posvećeno je srazmerno malo prostora, oko tridesetak strana studije (173–200). Ispitane su četiri manjinske zajednice, to jest samo one koje imaju organizovanu nastavu na maternjem jeziku na srednjoškolskom nivou (na mađarskom, slovačkom, rumunskom i rusinskom jeziku). Istraživanja su obavljena u slovačkoj gimnaziji „Jan Kolar” u Bačkom Petrovcu, u rusinskoj gimnaziji „Petro Kuzmjak” u Ruskom Krsturu, zatim u rumunskim odeljenjima u gimnaziji „Branimir Petrović-Braco” u Vršcu i mađarskim u gimnaziji „Svetozar Marković” u Novom Sadu. Izbor istraživanih zajednica nije napravljen slučajno: autorka je odabrala one koje su snažno zastupljene na lokalnom nivou.

Osnovni cilj ankete je bilo sagledavanje mišljenja pripadnika mlade generacije o sadašnjem stanju i budućnosti njihovog jezika. Zvanični podaci o ovome pitanju ne postoje, a u štampi se mogu naći samo stavovi političara – pripadnika manjina. Autorka podrazumeva da političari artikulišu stavove onih koje predstavljaju, ali i da obično postoji razlika između politizovanog tretmana pojedinih problema i istinskih stavova ljudi o njima. Ocenu ove razlike autorka prepušta čitaocima studije.

Primenjeni upitnik bio je inspirisan baskijskim sociolingvističkim upitnikom koji je 1991. i 1996. koristila baskijska autonomna zajednica u Španiji. Autorka sasvim opravdano napominje da je na terenu primenila ovaj relativno kratak upitnik jer bi detaljniji upitnik zahtevao duža istraživanja i timski rad. Istraživanje je obavljeno u kratkom vremenskom intervalu tokom februara 2002. godine. Upitnik sadrži i otvorena i zatvorena pitanja, prvi deo odnosi se na upotrebu i funkcije jezika, a drugi na stavove o jeziku (str. 182-191). Od ispitanika su, između ostalog, traženi odgovori o maternjem jeziku oca, majke, braće i sestara, zatim o jeziku koji najčešće govore sa ocem, majkom, braćom i sestrama kao i da navedu medije koji prate. Od učesnika ankete očkivalo se da sami ocene svoju kompetenciju za svaki od jezika, kao i vrednosti i funkcije različitih jezika u Vojvodini. Srednjoškolci su za odgovore na pitanja imali na raspolaganju 15-20 minuta. Upitnik za predavače je bio kraći, on je iziskivao desetak minuta, ostatak vremena je istraživač koristio za razgovor.

Analiza dobijenih rezultata je pokazala da se u celini manjinski jezici solidno čuvaju u porodičnom krugu, omladina je veoma vezana za svoj maternji jezik, ponosi se svojim bilingvizmom, odnosno multilingvizmom. Bilingvalna kompetencija se ocenjuje kao odlična, a upotreba manjiskog jezika ne marginalizuje govornika u odnosu na govornike većinskog jezika. Slede opšti zaključci za pojedinačne jezike. Ukupno je anketirano 310 učenika, od kojih je 94% izjavilo da im maternji jezik nije srpski, odnosno jeste jezik koji se uči u gimnaziji u kojoj je istraživanje obavljeno. Na sportskim aktivnostima i u igri polovina ispitanika koristi srpski jednako često kao i maternji jezik. U pošti, polovina ispitanika govori srpski. Metodološki problem istraživanja je u tome što su stavovi o rusinskom i slovačkom jeziku ispitivani u naseljima sa skoro homogenim stanovištvom, a stavovi o mađarskom i rumunskom jeziku u velikim gradovima (Novom Sadu i Vršcu) sa srpskim većinskim stanovništvom.

Bilingvalni repertoar je socijalno vrlo integrisan, a stavovi nisu ni separativni (isključiva upotreba manjinskog jezika), ni segregativni (dominantna upotreba većinskog jezika). Mešovitu upotrebu jezika kod ispitanih profesora autorka objašnjava činjenicom da nisu svi predavači govornici manjinskog jezika, niti su svi časovi obezbeđeni na maternjem jeziku već se neki predaju i na srpskom.

Mogu se izvesti zaključci o jezičkoj vitalnosti svakog od četiri ispitivana manjinska jezika i njihovo solidno održavanje u zavisnosti od stepena kontakta ili geografske ili socijalne izolovanosti od srpskog jezika. Drugim rečima, autorka uočava razliku između psihosocijalnih predstava: mađarski i slovački jezik su u čvršćoj poziciji, dok rusinski i rumunski imaju nešto niži profil.

U završnom delu studije, koji se odnosi na sociolingvističku budućnost istraživanog regiona (200–202), autorka sebi postavlja pitanje da li će se ovakvo stanje stvari izmeniti ili ne u eventualno izmenjenim političkim okolnostima vojvođanske autonomije. Autorka citira mađarskog književnika Lasla Vegela da će Beograd bez interne konkurencije postati samo jedan provincijski grad u Evropi.

Posle čitanja sociolingvističke studije Ksenije Đorđević otvaraju se mnoga veoma složena pitanja: kakvo je stanje sa drugim manjinskim jezicima u Vojvodini na kojima nema srednjoškolskog obrazovanja (bugarskom, ukrajinskom, romskom, hrvatskom, češkom)? Kakvo je istinsko stanje u velikim vojvođanskim gradovima sa mešanim stanovništvom (Novi Sad je ispitivan samo sa stanovišta mađarskog maternjeg jezika). Kakve rezultate bi dala anketa na Filozofskom fakultetu u Novom Sadu, na kome postoje katedre za sva četiri anketom predviđena manjinska jezika? Kakvi bi rezultati istraživanja bili da su odabrana naselja sa procentualno većim brojem govornika mađarskog jezika, kao, na primer Senta ili Ada, ili neka kompaktna naselja u kojima, istina, nema srednje škole na rumunskom jeziku, kao što su Uzdin ili Torak? Kakve rezultate bi dala istraživanja drugih velikih gradova Banata (u Banatu je ispitivanje obavljeno samo u Vršcu) koja su okruženi ruralnim naseljima sa etničkim manjinama (Pančevo, Zrenjanin, Kikinda). I na kraju, imajući u vidu suštinske razlike u koncepciji istraživanja kvantitativnom i kvalitativnom metodom, ostaje otvoreno pitanje kakve bi rezultate dala kvalitativna analiza intervjua u domenu jezičke ideologije, naravno, uz sva ograničenja etičke prirode. U ovakvom sociolingvističkom istraživanju, upitnik omogućava samo da se testiraju unapred postavljene hipoteze. Ostaje nada da će studija Ksenije Đorđević podstaći dalja sociolingvistička istraživanja u cilju objektivnog sagledavanje stanja manjinskih jezika u Srbiji u celini.

 

Biljana Sikimić (Beograd)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa