Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj: 16

 

Biljana Sikimić (Beograd)

 

Mirjana Detelić: EPSKI GRADOVI. LEKSIKON, Balkanološki institut SANU, Beograd 2007, 693 str. + CD rom

 

 

Ovaj kraći prikaz bavi se samo leksikografskim aspektom leksikona pod naslovom „Epski gradovi” kao intelektualne avanture, avanture u pozivnom smislu reči. Naime, iako naslovljen kao ’leksikon’ „Epski gradovi” Mirjane Detelić predstavljaju delo koje se opire klasičnim leksikografskim klasifikacijama i do sada viđenim leksikografskim i encklopedijskim prosedeima. Oblikovanje strukture odrednica i njihovo kasnije ujednačavanje bilo je leksikografski zadatak za sebe. Zato je leksikografski rad na epskim gradovima trajao punih dvanaest godina (započet je još 1996).

Odgovori na neka od brojnih pitanja koja se javljaju pri prvom pogledu na naslov nalaze se u uvodu leksikona (9–21), jedno od tih pitanje je svakako: zašto je upravo epika odabrana za leksikografsku temu? Konverzijom epskog teksta u leksikografski, sa značajnim oslanjanjem na rezultate istorijske geografije otvara se još jedno pitanje – da li je tema ’grad’, ’urbs’ samo efektan naslov ili se sadržaj odrednica kreće pre u okvirima lingvističkog termina ’ojkonim’, tj, ’naseljeno mesto’. Autorka kaže da je „samo u epici, koja je ideološki označen žanr usmene poezije, grad koncipiran i predstavljen kao u vremenu i prostoru definisano ljudsko naselje” (str. 9), zatim „u epici je grad predstavljen kao centar vlasti i moći, pa se i država izjednačava sa brojem i snagom gradova koji je čine” (str. 9). U uvodu u leksikon čita se i kratka istorija grada na Balkanu i „pokazuje se kao gotovo nemoguće odrediti tačan sadržaj pojma grad” (str. 13)

U leksikografskom smislu autorka je iz epskog teksta ekscerpirala sve ojkonime bez obzira kako su u epici određeni, zajedno sa eventualnim atributima. Odrednica o naselju nosi današnje ime naselja, a slede epska imena, istorijska imena, etimološki podaci, geografski podaci, istorija naselja i komentar o drugim folklornim upotrebama. Na kraju odrednice navedena je korišćena istoriografska i folkloristička literatura.

Etimološku obradu ojkonima potpisuje Aleksandar Loma, njegovi dosledni etimološki komentari čine da je ovaj leksikon istovremeno i svojevrsni etimološki rečnik ojkonima geografskog područja pokrivenog južnoslovenskom epikom. Navedeni su svi pomeni konkretnog naselja u epici i njihov epski kontekst; zatim potvrda u Vukovom „Rječniku“ i Daničićevom „Rječniku iz književnih starina srpskih“. Iz današnje perspektive nejasni epski ojkonimi klasifikovani su kao ’neizvesne’, ’neutvrdive’ ili ’nemoguće’ ubikacije. Pojedine odrednice sadrže i neobavezni deo: ako je autor smatrao da bi bilo korisno i dodatno objašnjenje o nekim epskim ličnostima, događajima ili građevinama.

Leksikon prati nekoliko korsinih priloga: tabelarni prikaz atribucije uz epske ojkonime, zatim iscrpna bibliografija korišćene literature u domenu lingvistike, folkloristike, antropogeografije i istoriografije. Posebnu vrednost predstavljaju registri: geografskih imena, ličnih imena, imena naroda i država i registar pojmova.

I još jedan, u medijskom smislu sasvim različit tekst, priložen je uz Leksikon. U pitanju je CD Rom, objavljen još 2004. kao zasebno delo „Gradovi u hrišćanskoj i muslimanskoj epici“, a sada zamišljen kao komplementarno sredstvo za proveru ekscerpcije pesme. CD Rom sadrži veliki epski korpus: celokupni Vukov korpus, „Pjevaniju“ Sime Multinovića Sarajlije, korpus Matice hrvatske, bosansko-hercegovačke korpuse Koste Hermana i Esada Hadžiomerspahića (ceo korpus danas je dostupan i preko sajta Narodne biblioteke Srbije http://digital.nbs.bg.ac.yu/epp/.) Ovaj, ponovo štampani CD sadrži i osnovu za leksikon „Epski gradovi“, pa se može lako da utvrdi koliki je istraživački i redaktorski napor učinjen u periodu od tri godine (od decembra 2004. do decembra 2007. kada je leksikon predat u štampu). Za razliku od linearnog čitanja leksikografskih odrednica, ma kojim redosledom, dinamična slika epskih gradova dobija se tek otvaranjem priloženog CD roma i njegovih karata.

Evo i nekoliko neobaveznih razmišljanja o autorskom rukopisu Mirjane Detelić i njenoj dugogodišnjoj fascinaciji prostorom (pre svega epskim) koja traje znatno duže od ove leksikografske faze, odnosno najmanje dvadesetak godina. Niz istraživanja folklornog prostora Mirjane Detelić i njene fascinacija prostorom u epici rezultirala je dvema monografijama: Mitski prostor i epika, Balkanološki institut SANU, Beograd, 1992 i Koautorski sa Marijom Ilić: Beli grad. Poreklo epske formule i slovenskog toponima, Balkanološki institut SANU, Posebna izdanja 93, Beograd 2006; kao i nizom manjih studija (Modeli epskog i obrednog prostora u Ženidbi Dušanovoj, Književna istorija 19, br. 73/74, 1986, 33–43; Čitanje prostora u Ženidbi Dušanovoj, Sopoćanska viđenja 7, 1988, 114–125; Epsko polje Kosovo između neba i zemlje, Sopoćanska viđenja 9, 1990, 25–31; Ka poetici prostora u srpskoj usmenoj epici, Književna istorija 23, br. 85, 1991, 7–27; Zatim sledi monografija; Varke: o koncepciji prostora u Andrićevoj „Travničkoj hronici”, Iz književnosti (Miodrag Maticki, ur.) Beograd: Institut za književnost i umetnost, 1997, 277–286; Mesto susreta ljudskog i neljudskog sveta u epici, Raskovnik 25, 95/98, Beograd 1999, 120–135; „Naši” i „njihovi” gradovi : dva modela grada u srpskoj usmenoj epici, Lipar 1, 2, Kragujevac 2000, 8–11; The Place of the Symbolic City in Construction of National Imagery, Balcanica 35, Beograd 2004, 171–184; Predstava o gradu kao element ideološke osnove epske poezije, Zbornik Matice srpske za književnost i jezik LIII/1-3, Novi Sad 2005, 45–57; Kuća, selo i grad u usmenoj epici, Privatni život u srpskim zemljama u osvit modernog doba, priredio Aleksandar Fotić, Clio, Beograd 2005, 115–141; Beli dvor i beli grad u epskoj poetici, Glas Odeljenja jezika i književnosti SANU 23, Beograd 2007, 109–119).

Kako čitati Leksikon epskih gradova? Jedno od mogućih čitanja je od ’grada u prostoru’ ka ’gradu u vremenu’, ka hronotopu epskog grada. Ovaj leksikon – tezaurus jeste konstrukt epskog pamćenja prostora. Rešavanje granice epskog vremena u leksikografskom smislu je složeniji zadatak jer je epski prostor složeniji od sistema/mreže ojkonima, on uključuje geografske apelative ili, recimo, hidronime koji su u lingvističko-onomastičkom smislu stabilniji u vremenu od ojkonima. Kako je u leksikonu primenjen leksikografski postupak smeštanja epskog grada u realni istorijski i geografski kontekst, možda se može govoriti i svojevrsnom nasilju, dislociranju grada iz svog prirodnog epskog konteksta u čvrste i nemilosrdne lekiskografske strukture. Ili o prevođenju sa epskog jezika na jezik istorijske geografije.

Problem esktratemporalnosti nekih epskih pesama nužno relativizuje leksikografske konstrukcije sadržanih ojkonima, za uzvrat mreža ojkonima u vanvremeskim epskim tekstovima veoma je redukovana. Epski grad, epsko naselje u i Leksikonu smešteno je u svom vremenu, gde se njegovo današnje stanje beleži samo jednom rečenicom, odmah ispod epskih pomena (na primer Kovači – selo u Sarajevskom polju, Bosna i Hercegovina).

Pokazaćemo leksikografski postupak na primeru poštovanja epskog vremena u oblikovanju sadržaja odrednice. Grada Kotora u epici ima dva, jedan je u Boki Kotorskoj u Crnoj Gori, pa odgovarajuća odrednica sadrži antičke i srednjovekovne pomene sve do poslednjeg epskog pomena u kontekstu bitke kod Visočice 1796. iz četrvrte knjige Vukovihe epskih pesama. U jednoj drugoj pesmi, iz zbirke Koste Hermana, pominje se Kotor u Bosni, u staroj župi Vrbanji, a za koji se istorijski podaci donose iz epskog vremena, odnosno iz pretpostavljenog vremena opevanog događaja, dakle, do sredine 19. veka.

Još jedan pogodan primer poštovanja epskog vremena je odrednica posvećena Krfu, gradu, luci i ostrvu u Jonskom moru (ovako stoji u naslovu odrednice, grad se u epici pominje pod drugim imenima: Korf, Krv, Čorfez i Ćorfes). Odrednica u leksikonu akcenat stavlja na relevantno epsko vreme koje se u istorijskom pogledu završava 1864. godinom kada Jonska ostrva ulaze u sastav Grčke države. Autorka ipak ne propušta da pomene antičku i vizantijsku istoriju Krfa, bez obzira što hrišćanska epika pominje Krf samo u kontekstu pada Mletačke republike, dok je u muslimanskoj epici istorijski kontekst zamagljen.

Istraživanjem epskog prostora autorka je u potpunosti obuhvatila i koncept epskog vremena. Leksikon je tako nastao na preseku prostorne i vremenske ose epskog teksta. Leksikon će se, ipak, čitati kao knjiga o jednom epskom vremenu bar u jednakoj meri kao knjiga o epskom prostoru.

 

 

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa