Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Osvrti, Knjige, monografije, Broj: 17

 

Ivana Vučina Simović, Jelena Filipović: ETNIČKI IDENTITET I ZAMENA JEZIKA U SEFARDSKOJ ZAJEDNICI U BEOGRADU. Beograd, Zavod za udžbenike, 2009, 251 str.

 

 

Sociolingvistička monografija Ivane Vučina Simović i Jelene Filipović Etnički identitet i zamena jezika u sefardskoj zajednici u Beogradu popunjava dve značajne praznine: nedostatak celovite studije o Sefardima u Beogradu i nedostatak dijahrone sociolingvističke analize nekog manjinskog jezika u Srbiji sa razvijenim teorijskim pristupom.

Predgovor objašnjava kratak istorijat nastanka studije i ukratko rezimira osnovnu strukturu izlaganja, a zatim sledi pr­vo poglavlje (Jezik i društvo: sociolingvistika, istorijska (socio)lingvistika i sociologija jezika), po­sve­ćeno problematici malih etničkih grupa na balkanskom prostoru, u kome se defišu osnovni pojmovi korišćeni u sociolingvističkoj analizi: od poj­ma manjine i manjinske je­zičke zajednice, preko pojma zamene jezika, do pojma jezičkog identiteta. U sledećem po­glav­lju (Sefardski Jevreji i njihov jezik) raspravlja se o nekadašnjoj et­no­lingvističkoj vitalnosti govornika sefardskog španskog u Beogradu i poseb­no se upozorava na činje­ni­cu da je reč o jezičkoj i etničkoj zajednici koja je, zahvaljujući svojoj relativnoj zatvorenosti, vekovima čuvala i jezičke osobitosti. Ujedno su, u di­jahronoj i sinhronoj perspektivi, prikazani osnovni parametri so­ciolingvističke situaci­je Sefarda u Beogradu u kontekstu dosadašnjih istraživanja ma­lih etničkih i jezičnih za­jednica u jugoistočnoj Evropi.

U trećem po­glavlju (Istorijski sociolingvistički uslovi koji utiču na zamenu jezika) prikazuje se, kroz prizmu procesa zamene jezika, jezička prak­sa Sefarda u Beogradu u drugoj polovini 19. veka i prvog polovini 20. Is­pituju se domeni jezičke upotrebe koji deluju u korist održavanja jevrejsko-španskog jeziuka (domeni porodice, usmene tradicije, Jevrejske mahale, Jevrejske opštine, religije i pisane reči), zatim domeni koji deluju u pravcu zamene jezika (domeni profesije, obrazovanja, javno-administrativni i domen vojske).

U četvrtom poglavlju (Stavovi govornika jevrejsko-španskog jezika u procesu održavanja/zamene jezika) autorke prelaze na osnovnu problematiku svog istra­živanja, definišući najpre pojam jezičke ideologije kao skupa stavova i pogleda na vlastiti idiom i jezičku praksu kojima neka jezična zajednica raspolaže: kako se i očekuje, u perio­di­ma zamene idioma u zajednici se redovno pojavljuje više jezičkih ideologija često – međusobno suprotstavljenih. U teorijskoj razradi pojma autorke se pozivaju na bogatu re­­cent­nu literaturu koja se – i u sociolingvistici, ali sve više i u samoj teorijskoj lingvistici – da­­nas bavi ovom tematikom i ukazuje na činjenicu da je stavove koji se unutar jezičke zajednice eks­­plicitno i, još češće, implicitno stvaraju u odnosu prema jeziku nemoguće opisivati izvan so­cijalnog konteksta i bez primene metoda razvijenih u okviru kritičke analize diskursa. Pri­me­nom ove teorijske postavke na situaciju Sefarda u Beogradu, ispituju se „spoljašnji” faktori koji predstavljaju ideološki okvir u kome se odvija proces zamjene je­zi­ka: to su različiti konstrukti, od konstrukta nacije sredinom 19. veka, preko konstrukta Bal­ka­na, do konstrukta manjine (i dijaspore), te do konstrukta au­­ten­tičnosti jezika. Analiza se u velikoj meri zasniva na polemici o budućnosti jevrejsko-španskog jezika na Orijentu koja je vođena tokom 1894. godine u listu El amigo del puevlo.

Sledeće, peto poglavlje (Brzina zamene jezika u sefardskoj zajednici u Beogradu) zasniva se na konkretnim istraživanjima jezičke prakse. Na osnovu postojeće ankete Moja porodica (1979–1980) i tri intervjua obavljena za potrebe monografije, za period 1820–1942. izdvojeno je sedam generacija beogradskih Sefarda koje su učestvovale u procesu zamene jezika. Analizirane su faze procesa zamene jezika, utvrđene generacije u procesu održavanja/zamene jezika sa posebnim ukazivanjem na ulogu sefardskih žena u ovom procesu. Pokazan je i odnos između upotrebe jezika i svesti govornika o toj upotrebi, dakle ono što se u lingvističkoj literaturi naziva metapragmatička svest, kako sa­mi govornici eksplicitno procenjuju različite oblike interferencija između je­zičk­nih kodova i kako ih smeštaju u prostor u kome konstruišu svoje jezičke ideologije. U zaključnim razmatranjima i završnom poglavlju (Zamena jezika u kontekstu kritičke analize jezika), rezimirani su rezultati do kojih su autorke došle i ponovo se upozorava na činjenicu da se ni uzroci ni posledice zamene jezika ne mogu opisati a još manje protumačiti ako se ne posmatraju u interakciji sa široko shvaćenim dru­š­tvenim kontekstom.

Monografija je snabdevena ilustrativnim prilozima (Sefardski Jevreji u Beogradu u 19. i 20. veku), koje čine odabrani odlomci iz arihvskih dokumenata na srpskom i jevrejsko-španskom jeziku sa prevodom, zatim, kao primeri iz korpusa – izbor iz dokumenata, književnih dela i periodike, faksimil jednog popunjenog upitnika ankete „Moja porodica“ (1979–1980), transkribovani zapisi iz jevrejskih molitvenika na jevrejsko-španskom i srpskom jeziku (iz fonda Jevrejskog istorijskog muzeja u Beogradu) i transkripti pisama na jevrejsko-španskom jeziku sa početka 20 veka. Dodatnu dokumentarnu vrednost tekstu daju arhivske fotografije.

Situacija u ko­joj malobrojna i urbana manjinska jezička zajednica u inoje­zič­kom okruženju prestaje da koristi svoj idiom i zamenjuje ga, najpre u javnoj a zatim postepeno i u pri­vat­noj komunikaciji, idiomom veće komunikacijske efikasnosti i dometa, dakle idiomom svo­g većinskog konteksta – ne predstavlja izuzetak i već je bila predmet analize u okviru južnoslovenske sociolingvistike. Specifičnost govornika sefardskog španskog u Beogradu izražava se u či­nje­nici da procesi zamene jezika obično obuhvataju tri generacije govornika, dok se kod beogradskih Sefarda zamena jezika odvijala znatno sporije, ali se zbog holokausta završila smrću jezika 1941. godine.

Tradicionalna lingvistika analizira jezičke manifestacije zamene idioma, ali su se autorke odlučile za pristup u kojem s jedne stra­ne izučavaju kontek­stual­ne uzroke i posledice procesa, a s druge strane usmeravaju svoju paž­nju na odnos govor­ni­ka prema promenama u njihovoj jezičkoj praksi. Autorke ispituju različite tipove kontekstualnih uslova u kojima se idiom Sefarda u Beogradu me­njao i zamenjivao, a posebno ideoloških konstrukcija koje su od­re­đivale načine na koji su Sefarde percipirali drugi i kako su oni percipirali sami sebe. Sasvim očekivano, bilo je nemoguće zaobići di­jahroni aspekt tih konstrukata i njihovih ideoloških delo­va­nja.

Iscrpna istorijska građa smeštena je u teorijski okvir ko­ji se pokazao kao osobito pogodan za istraživanje malih (i manjinskih) jezičkih zajednica, nji­ho­­vih odnosa s drugim zajednicama i – posebno – za analizu polifonih jezičnih ideologija ka­kve se razvijaju u procesima zamjene jezika i koje karakterišu lingvističku si­tua­ci­ju na Balkanu, i sinhrono i dijahrono.

Autorke suvereno vladaju ana­li­tič­kim postupcima razvijenim u okviru sociolingvistike, diskurs analize i teorijske lingvistike. Ova važna studija, bez obzira što je napisana na srpskom jeziku, trebalo bi da bude od koristi za istorijsku sociolingvistiku španskog jezika, srpskog jezika i balkansku sociolingvistiku u celini, zatim za socijalnu istoriju Jevreja na Balkanu i, posebno, u Srbiji, a istovremeno otvara nove mogućnosti za balkanološka istraživanja iz ugla antropologije i sociologije.

 

Biljana Sikimić (Beograd)

 

 

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa