Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj: 17

 

Sofija Mićić: STUDIJE O JEZIKU MEDICINE U ENGLESKOM I SRPSKOM. Beograd, Beogradska knjiga, 2009, 238 str.

 

Studije o jeziku medicine u engleskom i srpskom predstavljaju neku vrstu sinteze autorkinih ranijih istraživanja u oblasti kontrastiranja engleskog i srpskog jezika medicine, objavljenih u formi naučno-istraživačkih radova u raznim domaćim i stranim stručnim časopisima. Konstatujući da pojava novih bolesti, brz razvoj medicine, farmaceutske industrije i savremene tehnologije zahteva praćenje jezika i stvaranje nove terminologije, autorka veoma postupno polazi od objašnjavanja principa tvorbe medicinskih termina, zatim prelazi sa morfoloških na leksičko-semantičke aspekte jezika (medicine) sa posebnim osvrtom na paradigmatske i sintagmatske leksičke odnose u jeziku medicine, da bi završila sa njegovim leksikografskim aspektima.

Knjigu Studije o jeziku medicine u engleskom i srpskom čini sedam užih predmetnih celina. Prvi deo, „Tvorbeni aspekti (jezika medicine)“, bavi se principima tvorbe reči (u okviru jezika medicine). Nije slučajno što autorka polazi upravo od ovog aspekta, budući da se jezik medicine, u svojoj osnovi, zasniva na učenoj terminologiji koja se sastoji iz formanata preuzetih iz grčkog i latinskog jezika. Mićić navodi najvažnije elemente medicinskih termina, sa posebnim osvrtom na specifične medicinske sufikse odnosno prefikse i njihovo značenje. Sve ovo ilustrovano je velikim brojem primera, što se, donekle, ne može reći i za drugu predmetnu celinu, koja nosi naslov „Leksičko-semantički aspekti jezika medicine i teorijski okviri njihovog proučavanja“.

Vodeći se činjenicom da se u poslednje vreme lingvisti uglavnom slažu da značenje igra značajnu ulogu u gramatičkoj analizi, autorka je ovoj temi posvetila dosta prostora. Iznela je opšte karakteristike teorije polja, komponencijalne analize i konceptualne analize, zatim pojmovne metafore i pojmovne metonimije kao sredstva konceptualizacije; drugi deo poglavlja posvećen je kognitivnoj lingvistici, teoriji jezika u kontaktu, dependencijalnoj gramatici, kontrastivnoj analizi i tvorbi reči. Spominju se Humbolt i Herder kao začetnici ideje o teoriji semantičkih polja sredinom XIX veka, zatim Trirova verzija, koja je predstavljala početak nove faze u istoriji semantike, kao i opravdana kritika iste, budući da najveći broj leksičkih polja nije tako skladno strukturisan ili tako jasno odvojen jedan od drugog kako je Trir u početku nagovestio. Mićić zatim objašnjava komponencijalnu analizu, koja predstavlja neku vrstu proširanja teorije polja, navodeći „primitive“ Vježbicke, Kacove semantičke markere, i koncept „semantičkog sela“ koji je uveo Demjankov, kao i kritike na račun nedostataka komponencijalne analize iz pera Hauenherma, Šmita i Džejmsa. Prve primere vezane konkretno za jezik medicine nalazimo u odlomku o konceptualnoj analizi i denotaciji i konotaciji kao podvrstama konceptualnog značenja. Zatim sledi izuzetno koristan opis naučnog stila, da bi posle toga usledilo objašnjenje pojmovne metafore i pojmovne metonimije kao sredstava konceptualizacije, uz veliki broj primera iz jezika medicine kontrastiranih sa srpskim prevodnim ekvivalentima. Autorka posebno mesto daje konceptualizaciji tuge u engleskom i srpskom jeziku, budući da odrednica sadness / tuga ima veliki značaj u medicini, posebno u psihijatriji. Nizom primera i oslanjajući se na iskustva Z. Kevčeš i A. Barselona, Mićić je pokazala da je konceptualizacija tuge uglavnom ista za govornike engleskog i srpskog jezika.

Budući da je jezik uglavnom mentalni fenomen i da stvaranje koncepata i njihovih značenja predstavlja primarni odnosno sekundarni kognitivni proces, kognitivna lingvistika ima veliki značaj. Prvu knjigu na srpskom jeziku posvećenu kognitivnoj lingvistici napisala je Vesna Polovina (1996), dok su njenoj popularizaciji doprineli još i D. Klikovac, K. Rasulić, K. Cvetković, kao i P. Piper (Jezik i prostor, 1997). U okviru podnaslova Kognitivna lingvistika autorka objašnjava da jezik medicine češće opisuje nego što definiše „nepotpuno shvaćene prirodne fenomene“, te da su konceptualno definisanje i organizacija ključni za prenošenje informacija zasnovanih na značenju na lingvističkom nivou u medicinskoj nauci. U rešavanju problema značenja u okviru medicinskog semantičkog polja, kaže Mićić, primenjen je kombinovani pristup – komponencijalna analiza, ali sa konceptualnim, vanlingvističkim tumačenjem leksičkih fenomena. Kognitivni pristup značenju predloga i partikula u engleskom jeziku ’razrešio je misteriju’ ovih dveju vrsta reči, što autorka ilustruje brojnim primerima frazalnih glagola sa partikulama IN i OUT (59. str.).

U okviru sledećeg podnaslova, Teorija jezika u kontaktu, autorka govori o tri perioda tazvoja ove teorije: 1. mešanje jezika, 2. jezičko pozajmljivanje i 3. jezički kontakt, kao i o primarnoj i sekundarnoj adaptaciji značenja i homonimskim i sinonimskim pozajmljenicama. U skladu sa naslovom studije, Mićić posebnu pažnju pridaje pozajmljenicama iz engleskog jezika (koji i sam ima više od polovine reči stranog porekla), objašnjavajući razliku između anglicizama i pseudoanglicizama, a zatim iznosi tri načina stvaranja novog termina: 1) pravljenjem kovanica da bi se zadovoljila nova potreba, 2) kombinacijom postojećih leksičkih jedinica da bi se napravila složenija i prikladnija leksička jedinica i 3) proširivanjem upotrebe starog, već postojećeg termina na nove situacije. Ovaj treći način je, prema autorkinim rečima, upravo odlika medicinskog engleskog jezika, što potkrepljuje nizom primera.

Autorka se ne zadržava mnogo na kontrastivnoj analizi, dajući samo njenu definiciju i konstatujući da postoji mali broj teorijskih radova, prevedenih dela i dvojezičnih rečnika iz oblasti medicinskog terminološkog polja. Ovu drugu po redu predmetnu celinu Mićić završava podnaslovom Tvorba reči, o čemu je već bilo reči. Mićić sada detaljnije govori o neoklasičnim kompozicijama koje su vrlo brojne u jeziku medicine, a predstavljaju kombinaciju fonološki, morfološki i semantički adaptiranih tvorbenih osnova iz klasičnih jezika (poput eco- ili bio-) koje funkcionišu kao modifikatori i glasovnih imenica. Razvoj nauke, odnosno vanjezičke okolnosti u širem smislu, nameće stvaranje reči drugim tvorbenim postupcima, kao što su prerađivanje, stvaranje jednokratnih neologizama, akronimija. Autorka navodi da je tvorba reči u engleskom jeziku medicinske nauke i struke razrađena i standardizovana, te da je stoga postala uzor za sve jezike, tim pre što svi najčešće koriste engleske nazive i termine. Na kraju, Mićić spominje razliku između engleskog i srpskog jezika, čiji se leksički fond ubedljivo najčešće bogati derivatima, čija semantika zahteva detaljnu obradu.

Treći deo studije nosi naslov „Jezik medicine kao jezik za posebne svrhe“. Navodeći veliki broj primera iz jezika medicine, autorka zaključuje da je jezik struke specifičan na leksičkom, morfološkom, sintaktičkom i semantičkom nivou, da bi na kraju konstatovala neophodnost pisanja gramatike koja bi se koncentrisala na lingvističke specifičnosti jezila struke i koja bi trebalo da bude rezultat interdisciplinarnog timskog rada. Mićić ponovo naglašava izuzetnu važnost engleskog jezika, koji zajedno sa latinskim predstavlja osnovnu koordinatu medicinskog jezika, ali ukazuje i na činjenicu da, zbog očiglednog kaskanja jezika medicine za savremenim dostignućima iz ove oblasti, današnji jezik medicine uopšte zahteva detaljniju reviziju, obnovu i veliku dopunu, a srpski jezik medicine i semantičku analizu do sada važećih termina. Autorka takođe iznosi i najveće probleme koji se javljaju u tom procesu, kao što su stvaranje nepravilnih hibridnih složenica čak i u međunarodnoj medicinskoj terminologiji i eponimizacija, koju bi sporazumno na globalnom nivou trebalo ukinuti, da bi se potom usredsredila na stanje u srpskom jeziku medicine danas. Kao glavne probleme Mićić navodi našu nebrigu i nemar da zakonskim putem utvrdimo pravila o zaštiti srpskog medicinskog jezika, kao i pogrešno shvatanje da izvorne, srpske reči nisu naučne, te da je svaka upotreba stranih termina znak nauke i obrazovanosti. Osvrćući se na tendenciju napuštanja latinske terminologije u mnogim razvijenim zemljama, autorka apeluje na što hitniju standardizaciju srpskog jezika uopšte, kao i jezika medicine. U okviru podnaslova Primenjena lingvistika govori se fazama razvoja istraživanja prirode posebnih varijeteta engleskog jezika – počevši od Barberovog članka iz 1962. godine o osobenostima engleskog jezika u naučnim tekstovima i analize registra (Kendlin, Bruton, Leder, 1976), preko analize diskursa (Selinker, Trimbl, Vidouson) i analize razloga učenja stranog stručnog jezika (Hačinson, Voters, 1994) do dubljeg nivoa analize jezika i misaonih procesa, a u novije vreme i analize žanra (Svejlz, Salager-Mejer, 1990). Mićić zatim prelazi na glotodidaktičke aspekte jezika medicine, iznoseći glavne aspekte, ciljeve i probleme u nastavi engleskog jezika medicine na fakultetima. Takođe napominje potrebu, a po mišljenju nekih i preduslov, da nastavnik engleskog jezika medicine poznaje elemente struke i ima jedan opšti uvid u glavne naučne discipline datog fakulteta. Završavajući podnaslov problemima koje studenti medicine imaju pri prevođenju stručnih tekstova, autorka je napravila dobar uvod u sledeći podnaslov – Prevodilački aspekti, u okviru kojeg prikazuje najčešće zablude vezane za prevođenje engleskih medicinskih izraza na srpski jezik. Mićić zatim daje medicinske i lingvističke definicije bolesti i poremećaja u engleskom i srpskom jeziku, potkrepljujući ih primerima jezika u kontekstu, nakon čega ističe značaj elektronskih medija i Interneta za studente, profesore i lekare i jezik medicine uopšte.

U IV delu studije, „Medicinska terminologija engleskog i srpskog jezika”, autorka ponavlja potrebu standardizacije srpskog jezika medicine i činjenicu da je engleski jezik (medicine) odavno standardizovan.

Peta tematska celina nosi naslov „Paradigmatski i sintagmatski leksički odnosi“ gde autorka detaljno i na primerima termina iz srpskog i engleskog jezika medicine objašnjava polisemiju sa metaforom, metonimijom, sinegdohom i platisemijom kao najčešćim mehanizmima kojima se ostvaruje, zatim hiperonimiju i hiponimiju, taksonomiju, meronomiju, partitivnost, tranzitivnost, sinonimiju, antonimiju, sinesteziju, paronimiju, homonimiju i kolokacije (kojima je posvetila i čitav naredni deo knjige). Vrlo je korisno što autorka navedene leksičke odnose često upoređuje, povezuje i razgraničava, što umnogome doprinosi boljem razmevanju ovih složenih i tesno isprepletanih jezičkih pojava. Tako paralelno objašnjava metaforu i metonimiju, kroz tri nivoa (pojmovna, leksička, stilska figura), ilustrujući to metaforičkom upotrebom delova tela, koja je karakteristična za svaki jezik i kulturu. Mićić zatim ističe značaj razumevanja hiperonimjskih i hiponimijskih odnosa za pravilno sagledavanje pojma bolest, ilustrujući ove odnose jednom korisnom shemom (budući da je vizuelno prikazivanje najefikasnije, gde je to, naravno, moguće). Autorka potom opisuje i shematski prikazuje isprepletanost hiponimije, taksonomije (horizontalni odnos između kohiponima) i meronomije kao drugog tipa hiponimijskog odnosa, kao i partitivnost, koja, sintagmatski posmatrano, predstavlja jedan od dva načina manifestacije partonomije. S tim u vezi, Mićić se oslanja na istraživanja B. Hlebeca u ovoj oblasti, objašnjavajući detaljnije prostorne prideve koji se koriste u partitivnim konstrukcijama (lower/upper; left/right; fore/hind), s izuzetkom soft/hard (palate/nepce), koji nisu prostorni. Dosta prostora posvećeno je sinonimiji (i (kvazi)antonimiji), budući da je ona u jeziku medicine izuzetno značajna jer sinonimi omogućavaju iskazivanje nijansi i preciznosti u značenju naziva. Od velike su koristi ’testovi’ koje autorka daje za prepoznavanje i razlikovanje ovih često vrlo sličnih i podudarnih leksičkih odnosa. Delovi tela i pridevi vezani za percepciju upotrebljeni su za objašnjavanje sinegdohe i sinestezije, a sve je potkrepljeno kontrastiranjem primera iz engleskog i srpskog jezika. Date su zakonitosti utvrđivanja homonima i paronima (budući da ne postoji oštra granica između međujezičke homonimije i paronimije), budući da je međujezička homonimija značajna za jezik medicine. Na kraju ovog sažetog i korisnog pregleda leksičkih odnosa nalaze se kolokacije, njihova definicija i gruba podela, dok se autorka detaljnije bavi ovom temom u VI delu knjige, pod naslovom „Pridevske, glagolske i glagolsko-pridevsko-imeničke kolokacije za oboljenja i telesne poremećaje u engleskom i srpskom jeziku“.

S. Mićić se posebno bavila izučavanjem kolokacija i kontrastivnom analizom naziva za oboljenja i telesne poremećaje u engleskom i srpskom jeziku u knjizi Nazivi bolesti i poremećaja u engleskom i srpskom jeziku (2004), tako da u ovom slučaju, zbog ograničenog prostora, iznosi samo glavne principe kolociranja, pri čemu su kolokacije urađene po metodi B. Hlebeca (1998). Navedene su najčešće pridevsko-imeničke kolokacije u engleskom i srpskom jeziku, sa pridevima bad, violent, deep, severe, persistent, acute odnosno težak, velik, jak, ozbiljan, dubok, pri čemu je, čini se, autorka više pažnje i prostora posvetila srpskom jeziku, dajući veći broj primera. Mićić takođe objašnjava razlike u značenju između samih pojmova illness, disease, condition, disorder, odnosno bolest, oboljenje, poremećaj, što je veoma korisno. Osim toga, spomenuta su i stručno obrazložena ograničenja kolociranja, kako u pridevsko-imeničkim tako i u glagolsko-imeničkim kolokacijama. Autorka objašnjava glagole give, have („laki glagoli”), suffer (from), catch, koji imaju najširu kolokacionu moć, kao i sustain, receive, afflict, torment, torture, odnosno dobiti, imati i bolovati (od) kao najčešće glagole u srpskom jeziku, kao i veliki broj drugih glagola koji kolociraju sa imenicama koje označavaju različite vrste bolesti (zarazne, polne, mentalne…), nakon čega daje kratak pregled svega toga pod podnaslovima glagolsko-pridevsko-imeničke kolokacije u engleskom, odnosno srpskom jeziku.

Svoju izuzetno korisnu studiju Mićić završava odsekom „Leksikografski aspekti (jezika medicine)”, koji predstavlja kratak istorijat srpske medicinske službe, literature i leksikografije. Polazeći od problema nepostojanja standarda, neophodne gramatike i pravopisa u srpskom jeziku uopšte, autorka objašnjava isti problem koji postoji i u savremenom jeziku medicinske struke u našoj zemlji. Zapaža se degradacija na ovom planu, budući da se jeziku medicine u prošlosti kod nas pridavala mnogo veća pažnja. Saznajemo za prve (manastirske) bolnice na teritoriji naše zemlje (Hilandar, Studenica, Dečani, Ravanica, (XII i XIII vek)), zatim za najstarije zbornike srpske medicine (Hodoški zbornik, „Ijatrosofija o vsakoj vešti“, Hilandarski medicinski zbornik (XV vek)), prvu medicinsku knjigu Veliki srpski travnik Zaharija Orfelina iz XVIII veka i najstariji naš medicinski leksikografski izvor, Terminološki rečnik srpske srednjovekovne medicine R. V. Katića iz XII i XIII veka sa preko 1900 termina na staroslovenskom jeziku. Mićić govori i o velikim borcima za srpski jezik u srpskoj medicini, dr Milanu Jovanoviću Batutu, koji nije završio i objavio veliku građu koju je prikupio, i onome koji je u tome uspeo, dr Aleksandru Đ. Kostiću, autoru našeg najznačajnijeg medicinskog rečnika, Višejezički medicinski rečnik (1956, 1971, 1976), i njegovim učenicima dr Miodragu Odaviću i Miletu Mediću koji su tri decenije proveli radeći na problemu medicinskog jezika. Na kraju se spominju dva savremenija rečnika, autora Jelice V. Marković (1996) i Sofije Mićić (2007), koja je ujedno i autor prvog srpsko-engleskog medicinskog rečnika kod nas. Autorka sa žaljenjem zapaža tendenciju izbacivanja originalnih srpskih termina i uvođenja tuđica, naročito anglicizama, i na kraju apeluje na stručne i odgovorne da zaustave taj tok.

Možemo reći da se ovom svojom studijom, kao i svojim prethodnim ostvarenjima, Sofija Mićić uključila u borbu za očuvanje srpskog medicinskog jezika, njegovu organizaciju i standardizaciju. Budući da je, u savremenom razvoju nauke, engleski jezik postao lingua franca, a ova knjiga zasnovana na kontrastiranju srpskog i engleskog jezika, ona može biti od velike koristi ne samo profesorima engleskog jezika medicine i njihovim studentima, već medicinskim radnicima koji su odavno izašli iz školskih klupa. Ova knjiga predstavlja veliki doprinos primenjenoj lingvistici i svakako će biti polazište za mnoga dalja istraživanja u ovoj oblasti.

Svetlana Stamenov-Rašeta (Beograd)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa