Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj: 17

ROD I JEZIK, Priredile Svenka Savić, Marijana Čanak, Veronika Mitro, Gordana Štasni, Ženske studije i istraživanja i Futura publikacije, Novi Sad, 2009, 191 str.

 

Knjiga Jezik i rod nastala je kao rezultat zajedničkog napora više autora lingvista po struci. Po svom sadržaju i koncepciji ona predstavlja novinu u našoj priručničkoj i stručnoj literaturi, jer na jednom mestu, i to veoma kompetentnim štivom, pruža mogućnost sagledavanja odnosa jezika i ideologije na primeru tretmana rodnog problema u službenoj i javnoj upotrebi srpskog jezika.

U njenom sadržaju, koji je tematski posvećen problemu transparentnog jezičkog predstavljanja identiteta žene i njene uloge u društvu, izdvajaju se 3 dela. U prvom delu Svenaka Savić predstavlja teorijski okvir fenomena rodno osetljivog jezika i daje uputstva za korektnu upotrebu srpskog jezika u ovom domenu u službenoj i javnoj upotrebi. U drugom delu Gordana Štasni i Veronika Mitro, na osnovu bogatog empirijskog materijala, sačinile su registar imena za žene prema zanimanjima, zvanjima, titulama, osobinama, aktivnostima i dr., i ukazale na dinamiku pregrupisavanja i smene naziva za žene u periodu od dva veka u razvoju srpskog jezika. U trećem delu Marijana Čanak na primeru imenice vračara, koja ima najveći broj varijanta – 22, pokazuje na koji način se može koristiti materijal iz Registra za naučna istraživanja kojim se, pored ostalog, pokazuje promena svesti o rodnoj ulozi žena i muškaraca u različitim periodima razvoja naše društvene zajednice.

Jezička slika rodnog problema u srpskom jeziku predstavljena je u registru imena za žene, kome prethodi obimnija studija sa izloženim kriterijumima za kategorizaciju građe. Tako se prema semantičkim kriterijumima izdvajaju sledeće značenjske grupe imenica: zanimanje, profesija, zvanje (bolničarka, bankarka, profesorka), bavljenje sportom, veštinama, umetnošću (atletičarka; akrobatkinja; balerina); bavljenje magijskim, obrednim radnjama (bajalica, gatara); zatim imenovanje žena prema zvanju, zanimanju muža (aberdžika, advokatovica, ađuntovica); prema dostojanstvu, počasti, tituli, statusu u društvu, porodici i dr. (aristokratkinja, asistentkinja); prema obrazovnom stepenu (učenica, maturantkinja, studentkinja, apsolventkinja); imenice kojima se označavaju žene kao sledbenice kakvog učenja (anketarka, antifašistkinja); imenica kojima se nazivaju žene prema načinu života, prema bolesti od koje pate, ili prema nekom drugom dominantnom svojstvu (alkoholičarka, atletkinja, bludnica, bogatašica).

Preglednost i sistematičnost građe ostvarena je njenim predstavljanjem po principu gnezda, koga čine odrednica i konceptualno srodne lekseme (npr. nosilac gnezda je imenica krojačica, a gnezdu će pripadati i nazivi: abadžika i abadžinica, šnajderka i šnajderica, švalja, švelja i šivalja. Svako pojedinačno značenje polisemnih leksema prikazano je kao posebna odrednica.

Knjiga, u celini gledano, predstavlja novinu u srpskoj priručničkoj i lingvističkoj literaturi, jer se može koristiti kao praktični priručnik za negovanje jezičke kulture i za podizanje nivoa političke korektnosti u javnoj i službenoj upotrebi jezika, a na širem društvenom planu otvara mogućnost dijaloga o budućim normativnim fazama srpskog jezika u javnoj upotrebi. Njen kriterijalno sačinjen registar ženskih imena iz različitih izvora savremenog srpskog jezika biće od koristi domaćoj leksikografiji u obradi leksema koje označavaju osobe ženskog pola.

Normativni kriterijumi u Registru pokazuju status imena za žene u leksičkom sistemu srpskog jezika. Osim grafičkih oznaka za stilsku, ekspresivnu markiranost leksike, koriste se i oznake za pokazivanje raslojenosti leksike na prostornoj i vremenskoj ravni: istorizme, arhaizme, zastarelu leksiku; pokrainizme i dijalekatsku leksiku. Uz imena, kojim se označavaju osobe ženskog pola, navedeni su podaci o izvorima njihove upotrebe. To su: rečnici, mediji, literatura, upitnička građa i razgovrni jezik. Potvrde upotrebe ovih imenica u rečničkoj građa, a posebno u medijskim pisanim ili govorenim izvorima, kao i u razgovornom jeziku, ukazuju na veoma značajno mesto ovih leksičkih jedinica u sistemu srpskog jezika i na semantičko-derivacioni potencijal kojim se u sistemu popunjavaju leksička polja ove ideografske, pojmovne vrednosti. Navođenje varijantnih imena odražava određena stanja ili kretanja jedinica ovog tipa u leksičkom sistemu srpskog jezika u različitim periodima njegovog razvoja.

Spisak dat u Registru, dopunićemo ili potvrditi i primerima iz elektronskog korpusa novih reči Đorđa Otaševića, koji u celini gledano, pokazuje pojačane tvorbene procese u domenu imenovanja žena u različitim sferama. Tako u sferi ženskih zanimanja imamo primere tipa: advokatkinja, akademička, aktivistica, alhemičarka, amaterka, ambasadorka, bageristkinja, basistica, barmenka, boksačica, veroučiteljica, pilotkinja, prugašica, hokejašica, šahistkinja, regrutkinja, rokerica, specijalistica, streličarka, stručnjakinja, taksistkinja. Porastao je broj imenica nosilaca osobina, postupaka i aktivnosti, što se javilo kao sekundarna pojava tendecioznog i usmerenog pojačanog moviranja imenica u sferi zanimanja i zvanja, procesa karakterističnog za mnoge savremene jezike. Ovo moviranje je inicirala pre svega društvena a zatim i jezička politika zasnovana na proklamovanoj ideji o ravnopravnosti polova. Tako se igrom jezičkih zakonitosti i individualne kreativnosti u jeziku slikovito odrazila aktuelna svakidašnjica marginalnih ženskih uloga i ženskih naravi, izvanjezička realnost u kojoj se osobe ženskog pola javljaju kao akterice, stručnjakinje, profesionalke, amaterke, zabavljačice, bezveznice, kretenke, klikarašice, lobistkinje, maherice, propagandistice (propagatorke), moralizatorke. One su i gastajbaterkinje, zabavnjače ili narodnjakinje, pecačice, levičarke, maštarke i frendice, a mogu parirati osobama muškog pola i po nekim porocima i lošim osobinama, kao, npr.: falsifikatorke, frajerice, fakirke, sifilističarke i dr. Javljaju se i primeri tipa: govorača, ogaovaruša, bavljenica, oblizivačica, pervezuša, posteljarka, rađateljka i faflačica.

Uprkos pokazanoj tendeniciji veoma naglog porasta leksema za imenovanje žena zasvedočenog u korpusu novih reči, kao i navedenim argumentima i preporukama u knjizi Jezik i rod, u srpskoj lingvistici zastupljeni su i drugačiji stavovi koji navedene procese tumače kao prolazno pomodarstvo, podstaknuto sociolingvističkim i političkim faktorima, među kojima je najaktuelnija ideja o ravnopravnosti polova, što se u jeziku realizuje u vidu različitih problema i pojmova: seksizam u jeziku, androcentrizam i jezik i feministička lingvistika. Po njima ovo su samo prolazne pojave u jeziku za čiji se opstanak u jeziku zalaže veoma uzak krug stručnjaka. Pristalice ovakvog shvatanja zalažu se za upotrebu neutralnih oblika gramatički muškog roda pozivajući se na njihovo generičko značenje, jer označavaju osobu muškog i ženskog pola; dok su imenice ženskog roda markirane i značenje im je svedeno samo na osobe ženskog pola.

Fenomen rodne osetljivosti jezika celishodno je razmatrati i sa stanovišta leksičke norme koju pro­pi­su­ju op­šti ili spe­ci­ja­li­zo­va­ni de­skrip­tiv­ni reč­ni­ci. Po­red već po­sto­je­ćih kriterijuma, kojim se rukovodi leksičko normiranje, kao što su: je­zič­ka pravilnost, primerenost upotrebe preporuke za negovanje stila i jezičke kul­tu­re, u najnovije vreme, u skladu sa me­đu­na­rod­nim kri­te­ri­ju­mi­ma, uvo­di se i kri­te­ri­jum ko­dek­sa po­li­tič­ki ko­rekt­nog go­vo­ra i pi­sa­nja i is­ti­če zna­čaj kri­te­ri­ju­ma jav­ne upo­tre­be je­zi­ka, kriterijumi koji su teorijski utemeljen i u vidu preporuka dati i u knjizi Jezik i rod. Tako se u leksičko normiranje, uz postojeće normativne kvalifikatore, opet na ni­vou pre­po­ru­ka, može uvesti novi, ti­pa: „­pri­hvatlji­vo / pre­po­ruč­lji­vo u službenoj / javnoj upotrebi“ i sl. Ovim se u jezičku normu u­gra­đu­je prag­ma­tič­ka nor­ma za re­či iz nekih kulturnih i so­ci­jal­nih do­me­na u ci­lju stva­ra­nja i ši­re­nja po­li­tič­ki ko­rekt­nog go­vo­ra.

Na ovaj način, preko dorađivanja leskičke norme i ustanovljenja usmerene jezičke poltike stvorili bi se povoljni uslovi za vođenje konstruktivnog dijaloga oko regulisanja primerene upotrebe jezika u sferi rodne ravnopravnosti, dijaloga koji je otvoren i u novopublikovanoj knjizi Rod i jezik.

Priliv no­vih reči u vo­ka­bu­lar srp­skog je­zi­ka, pa i onih re­či za imenovanje žena, da­nas se sve vi­še pri­hva­ta kao nor­ma­lan pro­ces je­zič­kog raz­vo­ja i pre­u­zi­ma­nja ino­va­ci­ja iz raz­vi­je­ni­jih je­zič­kih i društvenih sredina. Lek­sič­ki di­na­mi­zam u ovom do­me­nu, kao i u domenu funkcionalnostilske raslojenosti, ne sme se na osno­vu pa­u­šal­nih oce­na precenjivati. Broj no­ve lek­si­ke u ukup­nom lek­sič­kom si­ste­mu, ka­ko po­ka­zu­ju sta­ti­stič­ki po­da­ci na od­re­đe­nom kor­pu­su, u ve­li­koj me­ri je ogra­ni­čen i funkcionalno uslovljen, a sam di­na­mi­zam pri­li­va je mno­go slo­že­ni­ji ne­go što se ina­če pred­sta­vlja. Tako npr. najnovija derivatološka istraživanja u monografiji M. Ajdžanovića1 pokazuju da od 958 leksema deriviranih sa 75 sufiksa 797 čine imenice muškog roda sa 67 sufiksa, a svega 153 imenice ženskog roda sa 12 sufiksa, od kojih su najproduktivniji sufiksi –ka i –ica, a nešto manje je produktivan i sufiks –kinja. Ovim sufiksima je derivirano 90% imenica potvrđenih u svremenom korpusu jezika štampe i dr. medija.

U najnovijem razvoju leksike srpskog jezika, kao i u prethodnim periodima, što je pokazano u Registru knjige Rod i jezik, evidentna je stilska i normativna ralojenost leksike i pregrupisavanje leksema, čime se one pozicioniraju u centralni ili periferni deo leksičkog sistema. Veliki broj novonastalih leksema kojim se imenuju žene po različitim parametrima, kako pokazuje Registar, a i primeri iz korpusa novih reči, nalaze se na periferiji leksičkog sistema i kao neologizmi ili okazionalizmi odražavaju aktuelne procese podstaknute idejom o širenju jezičke kulture u sferi službene i javne upotrebe jezika.

 

Stana Ristić (Beograd)

1 Ајџановић Милан, Функционално оптерећење суфикса за обележавање особа, Филозофски факултет у Новом Саду, Нови Сад, 2008.

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa