Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Osvrti, Broj: 14

Tanja Pavlović: ŽIVOT I SMRT U JEZIKU I KULTURI. NA RUSKOM I SRPSKOM MATERIJALU. Čigoja štampa, Beograd, 2004, 213 str.

Monografija mr Tanje Pavlović predstavlja neznatno korigovani tekst magistarskog rada pod nazivom “Semantika reči sa korenom “ži(v)-” i “mer/mor-” u ruskom i srpskom (hrvatskom) jeziku na fonu kulturnih koncepata “život” i “smrt”, odbranjenog decembra 1996. godine na Katedri za ruski jezik Filološkog fakulteta Moskovskog državnog univerziteta “Lomonosov”. Naučni rukovodilac pri izradi disertacije bio je pokojni akademik N. I. Tolstoj, a naučni konsultant - čuveni etnolingvista i etimolog A. F. Žuravljov.

Mr Tanja Pavlović je u svom istraživanju u značajnoj meri prikazala semantički obim korena “ži(v)-” i “mer/mor-” u ruskom i srpskom jeziku. Posebno je vodila računa o najperifernijim značenjima koja omogućavaju uspostavljanje veze između semantike reči, odnosno frazeologizama, sa ekstralingvističkim faktorima od kojih vrlo često zavisi njihova motivacija i sama pojava u jeziku.

U knjizi “Život i smrt u jeziku i kulturi” autorka je vrlo jasno istakla ulogu koncepata “život” i “smrt” u filozofiji, mitologiji i narodnim običajima, odnosno obredima. Pravila je paralele između navedenih koncepata i jezičkih sredstava, t.j. načina na koje su oni jezički izraženi, zatim je poredila jezičke činjenice sa elementima narodne kulture u širem smislu i prezentovala semantički potencijal korena “ži(v)-” i “mer/mor-” preko perifernih, manje poznatih značenja. Osnovna značenja dva korena (’život’ i ’smrt’) uporedila je sa ostalim njihovim značenjima koja se realizuju u različitim rečima, odnosno idiomima i frazeologizmima, oslanjajući se pri tome i na osnovna dva značenja koja su zastupljena kod reči i frazeologizama etimološki nesrodnih sa korenima “ži(v)-” i “mer/mor-”. U knjizi su bazični kulturni koncepti grupisani oko pojmova “život” i “smrt” i korena “ži(v)-” i “mer/mor-”, dok je na osnovu jezičkih i kulturnih činjenica određen krug pojmova koji su srodni pojmovima “život” i “smrt” i koji ulaze u iste nizove tzv. binarnih opozicija.

Jezički materijal, uglavnom koncentrisan u trećoj glavi, uključuje autosemantične jezičke jedinice svih nivoa: od značenja korena, koji su fiksirani u etimološkim rečnicima, do značenja idioma i frazeoloških jedinica. Autorka se nije bavila formalno-tvorbenom analizom leksike, objašnjavajući to izostankom obavezne tvorbene determinacije reči (različita značenja se često grupišu oko iste lekseme, kao i obrnuto – različite lekseme sa istim korenom mogu imati jedno isto značenje).

Ruski i srpski jezik (uključujući i poneki ilustrativni primer iz drugih slovenskih jezika) razmatraju se kao jedinstven sistem u okviru koga autor istražuje pomenute korene, ali i reči koje su obrazovane od tih korena. Jezički materijal je ekscerpiran iz rečnika i kartoteke Arhangelskog regionalnog rečnika (uz reči iz ove kartoteke daje se minimalni kontekst). Autorka koristi rečnike savremenog ruskog književnog jezika i rečnike ruskih govora.

U ovoj knjizi ostvaren je spoj između konceptualne, etnolingvističke, etimološke i semantičke analize. Kada su primeri iz drugih slovenskih jezika bili ilustrativni za pojave iz dva osnovna istraživana jezika, autorka se oslanjala na uporedno-komparativni opis slovenskog jezičkog materijala. Činjenice iz različitih neslovenskih kultura se daju u skladu sa tezom o izomorfizmu kultura.

Leksika je organizovana u vidu dva semantička polja koja su grupisana oko dva korena. Polje ovde predstavlja dvostrano jedinstvo pojmovnog (semantičkog) i etimološkog gnezda. Etimološki princip organizacije leksike uslovljen je izvesnim sinkretičkim jedinstvom “unutrašnje forme” korena, odnosno svih njegovih značenja. Autorka je prikazala sav semantički potencijal korena, ostavljajući po strani značenja koja se tretiraju kao najtipičnija. Jedan od razloga što se analiziraju specifična, prenosna značenja nalazi se u vremenu njihovog nastanka, odnosno nestanka u književnom jeziku. Takav pristup – od značenja ka formi reči - rezultirao je određenom eseističnošću autotovog načina izlaganja.

Knjiga mr Tanje Pavlović se sastoji od Uvoda, tri glave i Zaključka.

Uvodni deo je sastavljen od dve celine. U prvom delu se govori o ciljevima, metodama, zadacima istraživanja i o načinu organizacije materijala (on se prikazuje sa stanovišta njegove osobenosti i jezičke i leksikografske pripadnosti). U drugom delu se daje pregled filozofskih pogleda na ova dva pojma sa posebnim osvrtom na antičke mislioce čija shvatanja imaju svoje implicitno izražene analogije u slovenskoj folklornoj tradiciji (ovo se objašnjava uticajem mnogobožačkog načina mišljenja).

U prvoj glavi (”Život” i “smrt” u obredima Slovena i neslovenskih naroda”) detaljnije se opisuju obredi i verovanja koji reflektuju pagansko viđenje pojmova “život” i “smrt”. Radi se uglavnom o obredima vezanim za sahranjivanje i smrt. Upravo drugi član opozicije “život” - “smrt” u mnogo većoj meri je markiran u ljudskoj svesti i folkloru. S druge strane, taj pojam je mnogo manje direktno jezički predstavljen zbog tabuiranosti reči koje na njega ukazuju.

Druga glava (”Kulturni termini motivisani riječima “živ” i “mrtav”) je posvećena analizi četiri termina: “živa vatra”, “živa (mrtva) voda”, “živo srebro” i “ружье живит (пушка која не убија). S obzirom da se “živa i mrtva voda” u kontekstu bajki nalaze u neraskidivoj vezi, mr Tanja Pavlović ih posmatra u okviru jednog kulturnog termina.

U trećoj glavi pod nazivom Semantički potencijal korijena “ži(v)-” i “mer/mor-” na fonu koncepata “život” i “smrt” se daje jezička, odnosno leksičko-semantička analiza, gde se posmatra uzajamni odnos pojma »život« sa korenom “ži(v)-”, kao i pojma “smrt” sa korenom “mer/mor-”. Leksički materijal se grupiše oko različitih značenja. Leksičke i frazeološke jedinice mogu se ponavljati u različitim rubrikama usled polisemantičnosti mnogih reči i frazeologizama. Svaka reč, idioma ili frazeologizam se pojavljuje u svakom novom slučaju upravo u onom značenju koje se neposredno analizira, dok se druga značenja ignorišu.

Zaključak predstavlja rezime istraživanja. U njemu se daje skup osnovnih ideja na kojima se zasniva istraživanje. U Zaključku se podvlači veza između pojmova “život” i “smrt”, značenja korena “ži(v)-” i “mer/mor-” sa celim nizom pojmova koji su srodni sa njima i koji se nabrajaju u Zaključku. Takođe se nabrajaju i sva značenja oba korena. Izdvojena su pojedina značenja, koja u sistemu binarnih opozicija ponavljaju opoziciju »život« - “smrt”, zatim značenja (i jednog i drugog korena) koja su zajednička za oba jezika, kao i značenja koja su specifična, odnosno registrovana samo u jednom od razmatranih jezika.

Knjiga mr Tanje Pavlović pod nazivom “Život i smrt u jeziku i kulturipredstavlja značajan doprinos kako ruskoj, tako i srpskoj etnolingvistici. Dobro će doći svima onima koji se bave etimologijom, leksikologijom i drugim srodnim disciplinama.

Jovan Ajduković (Beograd)

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa