Lingvističke aktuelnosti

Upisano u kategoriju: Prikazi, Broj: 14

Stana Ristić: RASLOJENOST LEKSIKE SRPSKOG JEZIKA I LEKSIČKA NORMA. Institut za srpski jezik SANU − Monografije 3, Beograd, 2006, 210 str. + registri.

Metodologija normiranja i standardizacije srpskog jezika u njegovom leksičkom domenu predstavlja važnu i aktuelnu temu u povesti srpske lingvistike. Tokom više od jednog i po veka, počev od Bečkog književnog dogovora (1850) pa sve do najnovijeg Ustava Republike Srbije (2006), pred srpske filologe i lingviste, ali i druge učene Srbe, postavlja se pitanje normiranja srpskog jezika, najčešće u kontekstu njegovog institucionalnog priznanja i kultivacije. Suvišno je reći da se ovom pitanju, posebno na početku XX veka, pristupalo na način koji je poništavao njegovu čisto lingvističku autonomiju: posledice toga poništavanja, na kraju krajeva, živo osećamo još i danas[1]. Odstranimo li, međutim, sa ove teme suvišne naslage nelingvističkih polemika, poput problema jezičke evaluacije u kontekstu nacionalnog identiteta, ostaje ogoljeno jedno, sasvim neistraženo, zanimljivo lingvističko pitanje. A upravo tim pitanjem bavi se nova monografija Stane Ristić, pod naslovom Raslojenost leksike srpskog jezika i leksička norma.

Monografija S. Ristić predstavlja delo kumulativnog tipa, budući da njegov glavni deo čini niz probranih radova koji su objavljivani tokom više od jedne decenije po vodećim lingvističkim časopisima i zbornicima. Prema svojoj tematici, ti radovi su grupisani u četiri dela: 1. Razvoj jezika i jezička norma, 2. Deskriptivni rečnici kao normativni priručnici, 3. Leksikografski metajezik i 4. Strane reči u srpskom jeziku. Monografiju odlikuju i dva do sada nepublikovana rada: uvodna studija pod naslovom Neki aspekti razvoja i normiranja srpskog jezika, i Rezime, koji finalizuje ovu knjigu. Te dve celine, svaka na svoj način, iznose niz novih sintetičkih saznanja i zaključaka do kojih je autorka došla u toku intenzivnog istraživanja i promišljanja teme.

Već i opšti pregled monografije S. Ristić otkriva čitaocu jedan snažan teorijski uvid, koji je oblikovan kroz gotovo tri decenije autorkinog leksikografskog rada na Rečniku srpskohrvatskog književnog i narodnog jezika SANU, i koji prožima svako napisano poglavlje. Srž toga uvida izložena je u stavu da restriktivna norma srpskog jezika, koja je ustanovljena ili nametnuta bez detaljnog uvida u kontekst dinamike jezičkog razvoja, ne može postojati kao validno lingvističko rešenje. Stoga autorka istražuje niz problema vezanih za domen leksičkog normiranja (poput određivanja donje i gornje granice nekog perioda jezičkog razvoja, identifikovanja novih pojava u jeziku i relativnosti pojma „nova pojava“, odabiranja reprezentativnih jezičkih varijeteta, idioma, funkcionalnih stilova i žanrova aktuelnih za period u razvoju jezika koji se normira i sl.), sagledavajući ih kroz prizmu njihovog istorijskog razvoja, kao i društveno-istorijskih uslova koji taj razvoj usmeravaju. Ovakav pristup, naglašava dalje autorka, ne može se ostvariti bez uvida u sadržaj jednojezičnih opisnih rečnika, pre svega R. SANU, u kojima se nalazi semantički, stilistički i morfološki detaljno obrađena leksika srpskog jezika; dok podaci o vremenu i prostoru njenog nastanka, takođe prisutni u Rečniku, predstavljaju važno polazište u pravilnom sagledavanju funkcionalne raslojenosti srpskog jezika u celini.

Pitanje leksičke norme se, kako nagoveštava autorka, rešava putem uvida u nizove unutrašnjih, implicitnih pravilnosti metajezičkih segmenata leksike srpskog jezika, koji su istaknuti i obrađeni u opisnim rečnicima. Ovakav način posmatranja problema, između ostalog, čini osnov za diskusiju o razvoju sistemske leksikografije, koja će se javiti kasnije u knjizi.

***

U poglavlju Neki aspekti razvoja i normiranja srpskog jezika, S. Ristić daje opšti pregled novih tokova razvoja i standardizacije srpskog jezika, pri čemu se sadržaj ovog poglavlja može posmatrati i kao uvod u nove smerove razvoja leksikografskog rada na R. SANU. U tumačenje jezičkih pojava, ističe autorka, važno je uvesti nove tačke gledišta i nove vizure posmatranja. Praćenje principa razvoja kognitivne lingvistike, odnosno oslanjanje na njene postavke, predstavlja značajan segment razvoja leksikografije u budućnosti. Na ovaj način, analitička aparatura primenjenog lingviste se profinjuje, a na praktičnom planu ona utiče na dijahrono i sinhrono posmatranje razvoja srpskog jezika od Vuka do danas. Umnožavanjem broja relevantnih faktora koji utiču na promenu jezičke paradigme (forsiranje ličnosnog načela u komunikaciji, a samim tim i liberalizacija govornog izraza; ispitivanje uticaja medija na slobodu komunikacije i sl.), autorka zaključuje da se jezičke promene, u prošlosti kao i u sadašnjosti, odvijaju u lancu postepenih prelaza, a ne u naglim skokovima; dok je njihov intenzitet ujedno nejednako izražen u različitim aspektima proučavanja jezika (vremenskom, prostornom, strukturnom, funkcionalnom).

U okviru pitanja odnosa jezičke kulture i jezičke standardizacije, S. Ristić ističe negativne pojave vezane za modernizaciju jezika putem njegove laičke recepcije, u koju spada i politizacija jezika kao poseban problem. U istom radu, autorka je istakla značaj razgovornog jezika kao ogledala kontinuuma jezičke promene, kao i potrebu njegove integracije u univerzume opisnih rečnika savremenog srpskog jezika. Na taj način, S. Ristić se zalaže za modernizaciju leksikografskog postupka, putem njegove primene na savremeno jezičko stanje. Tako bi se registrovala slika liberalizacije našeg odnosa prema standardnom jeziku, koja je već uzela maha.

Ova liberalizacija se kreće u dva smera. Sa jedne strane, ona je naglašena povećanom upotrebom ekspresivnih leksičkih jedinica u javnoj sferi komunikacije, poput jezika medija. Sa druge, potreba za neodređenim i rasplinutim značenjem u političkom diskursu dovodi do prave umetnosti upotrebe apstraktnih, bezličnih i dvosmislenih leksičkih jedinica neodređene referencije (ili, kako bi se izrazio G. Frege, referencije koju je odredio smisao), što je motivisalo neke sociologe kulture da ovakav vid izražavanja duhovito nazovu „ezopovskim jezikom“, dajući mu status zasebnog idioma. Na funkcionalnom planu, arhaizacija i žargonizacija jezika, koje čine njegovu ekspresivnu komponentu, koriste se kao sredstva borbe protiv njegove birokratizacije, oličene u nastojanju da se mnogo govori, a u suštini ništa konkretno ne kaže.

U poglavlju Leksičko normiranje i standardizacija jezika S. Ristić se bavi leksičkim normiranjem kao nizom leksikografskih rešenja pri izradi opisnog rečnika. Definišući leksičku normu kao ustanovljenje statusa leksičkih jedinica u sistemu, te pravila njihove upotrebe u pisanju i govoru, autorka skreće pažnju na niz faktora prisutnih u opisnoj leksikografiji, koji oblikuju njihov normativni status. Leksikografov pristup ovoj temi mora podrazumevati izgrađenu svest o kontekstu upotrebe leksičke jedinice kojom rukovodi jezička kultura govornika. Tako je, na primer, danas (za razliku od Vukovog vremena) sociološki nekorektno nazvati u rečničkoj definiciji „slepcem“ osobu koja je izgubila vid, jer ova nominacija znači svođenje cele osobe na njen fizički nedostatak. Razvoj kulture upotrebe jezika, pored navedenog, podrazumeva i kulturu čitanja opisnih rečnika, koja se sastoji od stalnog ugledanja na jezik dobrih pisaca čija dela leksikografi uzimaju za građu, svesti o polisemantičkoj strukturi leksičkih jedinica, kao i svesti o tome na koji način je neka jedinica okvalifikovana u rečniku u trenutku njene upotrebe. Sve ovo znatno utiče na opšti leksički nivo govornika, kao i na formiranje paradigme koja iz tog nivoa proizilazi.

Deo monografije pod naslovom Normiranje leksike razgovornog jezika posvećen je analizi procesa dograđivanja norme savremenog srpskog jezika kroz analizu razgovornog idioma kao dela jezika koji tradicionalnom normom nije obuhvaćen u dovoljnoj meri. U tu svrhu, razgovorni jezik treba posmatrati kao fenomen u preseku interlingvističkih disciplina: socio-, etno- i psiholingvistike, teorije govornih činova, teorije analize diskursa itd. S. Ristić se naročito posvećuje tipologiji odlika govornog jezika u jezičkom sistemu, putem oblikovanja uvoda u njegovu normativnu problematiku. Od funkcionalnih osobenosti razgovornog jezika spominju se njegova neograničena varijacija, ekspresivna markiranost, nenominaciona funkcija i sl.

Posebnu vrednost i originalnost ovog dela monografije predstavlja autorkino grupisanje kvalifikatora u R. SANU prema zajedničkim kontekstualnim odlikama leksike koju markiraju, i to u sledeće funkcionalne celine: 1) ekspresivni kvalifikatori za kvalitet tonalnosti (vulgarno, pejorativno, prezrivo i sl.); 2) ekspresivni kvalifikatori za stepen tonalnosti (ironično, eufemistično i sl.); 3) funkcionalnostilski kvalifikatori (knjiški, poetski i sl.); 4) normativni kvalifikatori (zastarelo, tuđica, varvarizam i sl.). Konteksti upotrebe rečničkih kvalifikatora u nastavku rada se analiziraju i dodatno pojašnjavaju, čime se ovakva tipologija dodatno opravdava.

Druga celina monografije sastoji se od tri dela. Prvi od njih, Normiranje i tipovi informacija u deskriptivnom rečniku, okrenut je isticanju uloge deskriptivnih rečnika srpskog jezika u procesu praćenja jezičke dinamike i razvoja, bez kojih je nemoguće uspostaviti valjanu jezičku normu. Opisni rečnici sadrže veliki broj informacija o različitim tipovima pravila koja odlikuju ispravno uspostavljenu normu srpskog jezika, počev od morfoloških i akcenatskih, pa sve do stilističkih i semantičkih. Ukratko, opisni rečnik bi se mogao posmatrati kao novi tip jezičkog priručnika koji propisuje i gramatičku i leksičku normu, što predstavlja važnu odliku koju ne poseduju niti pravopisi, niti gramatike. U daljem tekstu, S. Ristić pruža uvid u prebogatu tipologiju informacija koje služe za eksplikaciju leksema u R. SANU, obraćajući posebnu pažnju na odnos između kvalifikatora leksičke jedinice i mesta te jedinice u jezičkoj normi. U odnosu na rečničku kvalifikaciju lekseme moguće je utvrditi stepen njenog odstupanja od opšteg jezičkog nivoa kome govornici treba da teže i, prema tome, i njenu preporučenu poziciju u sistemu funkcionalnih stilova srpskog jezika. Pravilnim čitanjem rečnika u kojima se nalazi skup preporuka za upotrebu leksičkih jedinica, tvrdi autorka, njegov korisnik je u stanju da postigne visok nivo stila u privatnoj, profesionalnoj ili umetničkoj sferi.

Organizacija i tipologija kvalifikatora u R. SANU ostaje ključna tema istraživanja i u narednom poglavlju, pod nazivom Stilske informacije u deskriptivnom rečniku. Budući da se pokazalo kako se struktura leksičkog značenja sastoji kako od denotativnih, tako i od konotativnih komponenti koje stoje na različitim nivoima jezičke realizacije, u praktičnoj leksikografiji se razvio metod kvalifikovanja kao vid eksplikacije konotativnog značenja leksičke jedinice u sistemu. Ovo značenje stoji u tesnoj vezi sa stilskim nivoom upotrebe lekseme. Važno je napomenuti i to kako autorka začajan deo svog rada posvećuje leksičkim jedinicama koje su okvalifikovane kao terminološke u užem ili širem smislu reči, u procesu otkrivanja pozicije koju termini zauzimaju u odnosu na leksički sistem srpskog jezika. Rad se dalje oblikuje kao tipologija izvanjezičkih zakonitosti, principa i tendencija koje uslovljavaju upotrebu specijalnih vrsta leksike u srpskom jeziku.

U trećem poglavlju, pod naslovom Uloga deskriptivnih rečnika u nastavi, naglašava se neophodnost upotrebe različitih tipova jednojezičnih rečnika u različitim fazama nastavnog procesa, ali i neophodnost prilagođavanja novih rečnika specijalnim zatevima nastavnika i učenika. Na taj način, došlo bi do unapređenja ne samo nastave maternjeg jezika, već i podizanja opšteg nivoa drugih nastavnih sadržaja.

Treća i središnja celina monografije S. Ristić u potpunosti je posvećena temi pod naslovom Leksikografski metajezik i srpska deskriptivna leksikografija. Na ovom mestu, autorka se bavi kontrastiranjem postupaka deskriptivne i sistemske leksikografije, koje na trenutke dobija obrise upoređivanja metodologija srpske i moskovske leksikografske škole. Znatan deo rada posvećen je uvodnom razmatranju sistemske leksikografije kao lingvističkog pravca koji u Rusiji beleži stalan, trodecenijski uspon. U svojim najvišim dometima, sistemska leksikografija je predstavljena kao sledeća etapa evolucije deskriptivne leksikografije. Stoga se ona nameće kao naročito važna tema srpskoj leksikografiji, koja se u ovom trenutku nalazi na metodološkoj prekretnici. Uz pomoć sistemske leksikografije, naglašava S. Ristić, mogu se stvarati rečnici koji odgovaraju najaktuelnijim potrebama korisnika i lingvista. Osnovna prednost rečnika sistemskog tipa nad deskriptivnim ostaje jasno definisan, šematski način prezentacije informacije o jeziku, koji zadobija oblik skupa pravila namenjenog aktivnom učenju i razumevanju srpskog jezika.

Upoređujući različite tipove metajezičkih informacija koje se mogu naći u deskriptivnim i sistemskim rečnicima, autorka ukazuje na prednost izdvajanja različitih slojeva smisla u sistemskim rečnicima nasuprot deskriptivnim, u kojima se ti slojevi ukazuju tek sporadično. Informacije u sistemskim rečnicima pomažu grupisanju njihovih lema u nizove prema informacijama o nizu osobenosti, među kojima se izdvajaju morfološke, sintaksičke, kolokacione i druge. Na ovaj način moguće je uticati na porast ekonomičnosti leksikografske informacije u deskriptivnom rečniku, čemu teže savremeni leksikografi moskovske škole. Ugledanjem na ova dostignuća, u toku izrade R. SANU potrebno je ne samo težiti većoj sistemnosti leksikografskog opisa i uključivanju novih tipova informacija, inače poznatih srpskoj tradicionalnoj lingvistici, u njegovu definiciju − već i poštovanju postojećih pravila, ustanovljenih u srpskoj tradicionalnoj leksikografiji i izloženih u Pravilniku za izradu R. SANU, koja se odnose na sistemnost izrade ovog rečnika. U dodatku se ističe kako je leksikografskim opisom potrebno razrešiti i one nedoslednosti koje se tiču do sada nerešenih gramatičkih pitanja srpskog jezika. Na taj način, definicija u R. SANU dobila bi mnogo više sistematski povezanih podcelina nego što ih danas poseduje, čime bi se direktno uvećala i njena funkcionalnost, kao i eventualna upotrebljivost u elektronskoj leksikografiji.

Poglavljima Strana leksika u jeziku predvukovskog vremena (dijahroni aspekti leksičkog normiranja) i Strana leksika u savremenom srpskom jeziku S. Ristić zaokružuje tematski prostor svoje knjige.

Monografija Raslojenost leksike srpskog jezika i leksička norma S. Ristić predstavlja važnu lingvističku referencu, naročito za leksikografe i one lingviste koji se bave normom, jezičkom kulturom i stilistikom kao primarnim predmetom svog istraživanja. Veliki deo njenog potencijala ogleda se u sagledavanju perspektive elektronske i korpusne leksikografije, koje se aktivno koriste rezultatima upravo ovakvih istraživanja. Time, važno je spomenuti, ova knjiga označava prodor u do sad malo istraženu naučnu oblast, postajući važna referenca u tokovima daljih lingvističkih istraživanja.

U svakom slučaju, ostaje nam samo da novu knjigu S. Ristić, koja predstavlja plodan spoj teorijskog uvida normativistike, funkcionalne stilistike i prakse leksikografske realizacije, preporučimo kao korisno, zanimljivo i podsticajno štivo kako za leksikografe i lingviste, tako i za sve one kojima je stalo do negovanja sopstvenog stila i jezičke kulture.

 

Nenad Ivanović (Beograd)


 

[1] Уп. Вељко Брборић, „О Скерлићевој анкети у Српском књижевном гласнику“, Јужнословенски филолог LVI/1–2, Београд, 2000, стр. 149–156.

Bez komentara »

No comments yet.

RSS feed for comments on this post. TrackBack URL

Leave a comment

You must be logged in to post a comment.

Napravljeno pomoćuWordPressa